Kara w języku kaszubskim oznacza jednokołową taczkę. Pochodzenie słowa można wiązać z łacińskim carrus, czyli wozem ciężarowym ciągniętym przez konie. Na Kaszubach kara może posiadać część ładowniczą w kształcie skrzyni (dawniej drewnianej), ale też może być wyposażona jedynie w sam drabinkowaty podest, na którym układano przedmioty lub materiały do przewiezienia.
Z kaszubskich form językowych zebranych przez B. Sychtę wynika, że z karą powiązanych jest kilka ciekawych przysłów i zwrotów, m.in. „Temu čłov’ekovi ańi kara, ańi vóz ńe pomože”, czyli, że tego typu osoba nikogo się nie słucha i niczego nie poważa, albo „Tegue je kara i uóz”, czyli, że u kogoś jest czegoś bardzo wiele. W tradycji ludowej znana jest również zagadka związana z karą: „Čemu kara p’išči? Bo ona le b’ėdą vozi, xto må końa i vóz, ten ju ńi må b’édë”. Jak zaznacza Sychta, z dawnych wierzeń kaszubskich i kociewskich bierze się również przekonanie, iż: „kara słuži čarovńici za łožko, a na kole od karë jezi mora.” Od rzeczownika kara pochodzą takie formy językowe, jak czasownik „karowac” (wozić taczką) albo także „karowac są” (wynosić się).
Il. 2. Seria wydawnicza Kara Remusa
Z innych, pozaetnograficznych kontekstów kulturowych kara jest ważnym elementem charakteryzującym tytułowego bohatera powieści A. Majkowskiego Żëcé i przigòdë Remùsa. To z nią właśnie Remus przemierza wzdłuż i wszerz całe Kaszuby, przewożąc literaturę dewocyjną, drobne produkty handlowe oraz cały swój własny majątek. Kara dobitnie ilustruje żywot wędrowny Remusa i jego wielkie, szlachetne pragnienie, aby przebudzić Kaszubów z tożsamościowego odrętwienia. Obrazy Remusa z karą rysował już sam autor powieści, obecnie zestawienie bohatera utwory i jego „dobytku” widoczne jest na kościerskim rynku jako pomnik.
Do znaczenia tej figury literackiej z powieści Majkowskiego jako środka ułatwiającego propagowanie świadomości kaszubskiej sięgnął w drugiej połowie XX w. W. Kiedrowski – wydawca i animator życia kulturalnego. Dzięki jego pomysłowi powstała seria wydawnicza pt. Kara Remusa, związana tematycznie z Pomorzem i Kaszubami. Od 1990 r. Kiedrowski z zapleczem organizacyjnym gdańskiego oddziału ZKP wydawał niewielkiej objętości prace, m.in. L. Bądkowskiego, Myśleć samemu (1990), S. Jankego, Kol kuńca wieku (1990) czy też A. Łajming, Seweryna i trzy opowiastki (1993). Choć seria wychodziła jedynie do 1994 r. wzmacniała ona działalność publikacyjną środowisk kaszubskich i zmieniała nastawienie społeczne do problematyki tożsamościowej, zachęcając jednocześnie do lektury kaszubsko-pomorskiej literatury pięknej oraz do problematyki historycznej regionu.
W dzisiejszych warunkach cywilizacyjnych tak kara, jak i jej powieściowy właściciel stali się znakami rozpoznawczymi działań edukacyjno-tożsamościowych pt. Warsztaty Regionalne. Remusowa Kara, które są organizowane od 2007 r. przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie i Klub Studencki „Pomorania”, przy finansowym udziale Ministerstwa Administracji i Spraw Wewnętrznych. Chodzi tutaj o corocznie odbywającą się inicjatywę spotkań i warsztatów kierowanych do młodych ludzi (uczniów szkół średnich, studentów), które mają na celu propagowanie świadomości kaszubskiej, języka kaszubskiego oraz wiedzy o walorach kulturowych Pomorza. Początkowo odbywała się w Starbieninie, obecnie w różnych miejscach Kaszub. Wystąpienia plenarne liderów publikowane były w osobnych broszurkach, obecnie edycje warsztatów dokumentowane są w internecie. Remusowa Kara była i jest prowadzona przez animatorów życia kulturalnego, praktyków oraz miłośników kaszubszczyzny.
Il. 2. Seria wydawnicza Kara Remusa
Il. 3. Broszurka z warsztatów Remusowa Kara
Innego typu formułą „Remusowej Kary” są działania kulturalne Nadbałtyckiego Centrum Kultury, które od 2019 organizuje odrębną akcję artystyczno-warsztatową, w której podkreśla się nie tyle kaszubskość, co pomorskość. Realizacja działań odbywa się w różnych miejscach Europy (Karlskrona, Kościelisko, Krosno, Greifswald, Maurzyce, Niemodlin, Piwniczna Zdrój).
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Dołowy-Rybińska N., „Nikt za nas tego nie zrobi”. Praktyki językowe o kulturowe młodych aktywistów mniejszości językowych Europy, Toruń 2017
- Sychta B., Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. II: H-L, Warszawa 1968, s. 135-136
- Warsztaty Regionalne „Remusowa Kara” 2007. Materiały pokonferencyjne, red. M. Adamkowicz, I. Joć, Gdańsk 2007
- Warsztaty Regionalne „Remusowa Kara” 2008. Materiały pokonferencyjne, red. M. Adamkowicz, Gdańsk 2008
- Wojciech Kiedrowski (1937–2011). Działalność wydawnicza: Kara Remusa, Arkun i Oficyna Czec, red. A. Busler, Gdynia-Wejherowo 2021
Netografia:
- Strona Klubu Studenckiego „Pomorania”: https://pomorania.wordpress.com/remusowa-kara/
- Materiał filmowy z niedawnej edycji warsztatów: https://www.youtube.com/watch?v=pWhSGET8G_4
- Strona Nadbałtyckiego Centrum Kultury: https://nck.org.pl/pl/projekt/remusowa-kara-czyli-pomorze-w-podrozy
Ikonografia:
- Żródło: zbiory MPiMK-P – www.pbc.gda.pl
- Żródło: zbiory Daniela Kalinowskiego
- Żródło: zbiory Daniela Kalinowskiego
