Nazwy miesięcy w języku kaszubskim mają w dużej mierze charakter kulturowy. Znaczna ich część nawiązuje do wypadających w danym miesiącu dni świątecznych, zwłaszcza związanych z kultem Matki Boskiej: 2 II – MB Gromnicznej (gromicznik), 25 III – MB Strumiennej (strëmiannik, strëmianny), 15 VIII – MB Zielnej (zélnik), 8 IX — MB Siewnej (séwnik), lokalnie też 3 V – MB Kwiatowej (kwiatowi). W innych nazwach odzwierciedlone zostały obserwacje przyrody, często utrwalone również w języku polskim (np. łżëkwiat – pol. arch. łżykwiat; czerwińc – pol. czerwiec). Nazwy miesięcy III – marc (obok częstszego strëmiannik) oraz V – môj mają charakter internacjonalny (por. łac. Martii, May; niem. März, Mai; pol. marzec, maj). Na północnych Kaszubach spotyka się niekiedy nazwy pochodzenia łacińsko-niemieckiego również dla pozostałych miesięcy: I – januar, II – februar, IV – aprël/april, VI – juny, VII – juli, VIII – aùgùst/agùst, IX – september/zeptember, X – oktober, XI – nowember, XII – december. Niektóre inne (alternatywne) nazwy zostały stworzone sztucznie przez leksykografów (zob. np. propozycje A. Labudy z formantem -an); spośród nich do uzusu wszedł neologizm smùtan, dziś równorzędny znaczeniowo i stylistycznie wobec nazwy lëstopadnik.
STYCZEŃ
Nazwa ogólnie przyjęta: stëcznik [Goł., Lab.]
Etymologia nazwy: Nawiązuje do polskiego rzeczownika styczeń, który stanowi kontaminację staropolskiego sieczeń ‘styczeń’ (por. np. chorw. siječanj, ukr. січень) i tyka ‘drąg, tyczka’; ‘okres wyrębu drzew w lesie i siekania drewna, robienia z nich tyczek’.
Nazwy alternatywne: zetnik [Goł., Tr.] – od czasownika zetknąc, ‘czas zetknięcia się starego roku z nowym’; stëczéń [Goł., Ram.], sticzéń [Goł., Sych.], januar [Ram., Tr.]
Il. 1. Strona z kalendarza wydanego przez Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie z ilustracją Wawrzyńca Sampa nawiązującą do powieści „Żëcé i przigòdë Remùsa”
LUTY
Nazwa ogólnie przyjęta: gromicznik [Goł., Ram., Sych., Tr.]
Komentarz ortograficzny: nazwa spotykana niekiedy w wariancie gromnicznik [Lab.]
Etymologia nazwy: od przymiotnika gromiczny (← Matka Bòskô Gromicznô)
Nazwy alternatywne: luti [Goł., Ram.], februar [Ram., Tr.], wtóran [Lab.]
MARZEC
Nazwa ogólnie przyjęta: strëmiannik [Goł.]
Komentarz ortograficzny: nazwa spotykana niekiedy w wariancie strumiannik [Goł., Tr.]
Etymologia nazwy: od przymiotnika strëmianny (← Matka Bòskô Strëmiannô)
Nazwy alternatywne: marc [Goł., Ram., Sych., Tr., Lab.] – od imienia rzymskiego boga wojny Marsa (podobnie jak w j. polskim); strëmianny [Goł., Sych.], strumianny [Sych.], strumian [Tr., Lab.]
KWIECIEŃ
Nazwa ogólnie przyjęta: łżëkwiat [Goł., Ram., Tr.]
Etymologia nazwy: złożenie interfiksalne łż (← łgac) + ë + kwiat; ‘pora łgania kwiatom, tj. zwodzenia ich, że jest już ciepło i mogą kwitnąć’
Komentarz ortograficzny: nazwa spotykana niekiedy w nieuzasadnionych morfologicznie wariantach łżekwiat [Lab.] i łżëkwiôt (zob. np. Labbuda, s. 63)
Nazwy alternatywne: kwiecéń [Goł., Ram.], aprël [Goł., Ram., Lab.], april [Tr.], kwietnik [Lab.]
MAJ
Nazwa ogólnie przyjęta: môj [Goł., Ram., Tr., Lab.]
Etymologia nazwy: Od imienia rzymskiej bogini przyrody Mai (podobnie jak w j. polskim). Od nazwy tego miesiąca pochodzi czasownik majic (pol. maić) ‘ozdabiać zielonymi gałązkami, liśćmi, kwiatami’; popularne w kulturze wyprowadzanie nazw môj i maj od czasownika majic/maić lub jego derywatów (zob. np. Pioch, s. 106) należy uznać za tzw. etymologię ludową (błędną z naukowego punktu widzenia).
Nazwy alternatywne: gòłãbi [Goł., Tr.], kwiatowi [Goł.], gòran [Lab.]
CZERWIEC
Nazwa ogólnie przyjęta: czerwińc [Goł., Lab.]
Etymologia nazwy: od ogólnosłowiańskiego rzeczownika czerw; ‘okres nasilonego pojawiania się robactwa, tj. czerwia’, ‘okres pozyskiwania owadów dostarczających czerwonego barwnika’
Nazwy alternatywne: swiãtojańsczi [Goł., Ram., Sych. (arch.), Tr.], czerwc [Goł., Ram.], juny [Goł., Ram., Tr.], jigrzan [Goł., Tr., Lab.]
LIPIEC
Nazwa ogólnie przyjęta: lëpińc [Goł., Lab.]
Etymologia nazwy: od rzeczownika lëpa; ‘pora kwitnienia lip’
Nazwy alternatywne: lipc [Goł., Ram., Sych.], lipiec [Sych.], juli [Ram., Tr.], miodownik [Sych.], reżan [Lab.]
SIERPIEŃ
Nazwa ogólnie przyjęta: zélnik [Goł., Tr.]
Etymologia nazwy: od przymiotnika zélny (← Matka Bòskô Zélnô)
Nazwy alternatywne: serpiéń [Goł., Ram., Sych.], serzpiéń [Goł., Sych. (arch.), Lab. (w pisowni sërzpień)], agùst [Ram.], aùgùst [Tr.], zelan [Lab.]
WRZESIEŃ
Nazwa ogólnie przyjęta: séwnik [Tr.]
Etymologia nazwy: od przymiotnika séwny (← Matka Bòskô Séwnô)
Nazwy altenatywne: swiãtomichalsczi [Ram.], wrzeséń [Ram.], september [Ram.], zeptember [Tr.], sewan [Lab.], wrzesnik [Lab.]
PAŹDZIERNIK
Nazwa ogólnie przyjęta: rujan [Goł., Tr., Lab.]
Etymologia nazwy: Od ogólnosłowiańskiego rzeczownika ruja; ‘pora łączenia się ssaków w pary’. Nazwa ta występuje również w innych językach słowiańskich (np. chorwackim, bośniackim), w których oznacza miesiąc IX, a nie X.
Nazwy alternatywne: pazdzérznik [Goł., Ram., Sych.], pajicznik [Goł., Sych. (arch.), Tr., Lab.], brzadownik [Goł., Tr.], brzadowi [Goł.], paklepnik [Goł., Tr.], òktober [Ram.]
LISTOPAD
Nazwa ogólnie przyjęta: lëstopadnik [Goł., Lab.]
Etymologia nazwy: złożenie interfiksalne lëst + o + pad (← padac) z przyrostkiem nik; ‘pora, w której (o)padają liście’
Nazwy alternatywne: smùtan [Lab.] – zbudowana na rdzeniu wyrazów z rodziny smùtny; lëstopôd [Goł., Ram.], nowember [Ram., Tr.]
GRUDZIEŃ
Nazwa ogólnie przyjęta: gòdnik [Goł., Ram., Sych. (arch.), Tr., Lab.]
Etymologia nazwy: od nazwy Gòdë; ‘pora, w której są Gody, tj. Boże Narodzenie’
Nazwy alternatywne: grëdzéń [Goł., Ram., Sych.], grudzéń [Sych.], december [Ram., Tr.], gòdan [Lab.]
Joanna Ginter
Bibliografia:
Słowniki polsko-kaszubskie i kaszubsko-polskie:
- [Goł.] Gołąbek E., (Wielki) Słownik polsko-kaszubski, t. I–V, Gdańsk 2012–2022
- [Lab.] Labuda A., Słownik polsko-kaszubski, oprac. J. Treder / Słowôrz kaszëbskò-polsczi, oprac. E. Breza, Gdańsk 1981
- [Ram.] Ramułt S., Słownik języka pomorskiego, czyli kaszubskiego, oprac. J. Treder, wyd. 4 popr. i zm., Gdynia 2017
- [Sych.] Sychta B., Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, Wrocław – Warszawa – Kraków 1967–1976
- [Tr.] Trepczyk J., Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994
Inne źródła:
- Boryś W., Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2005
- Labbuda J., Zôrno mòwë. Pòdrãcznik do `uczbë jãzëka kaszëbsczégò dlô pòczątkùjącëch (kl. IV–VI). Dzél I, Gdańsk 2007
- Pioch D., Kaszëbë. Zemia i lëdze. Ùczbòwnik do kaszëbsczégò jãzëka, Gduńsk 2011
