Kaszëbsczi kabaret to żëwé zjawiszcze, jaczé pòwstôwô colemało òddólno, tej-sej efemericzno. Mô swòje spòdlé w lëdowi òbrzãdowi tradicji. To prawie na wiesołach, nowòrocznëch ùroczëznach i familiowëch wëdarzeniach mòżemë dozdrzec rozmajitëch przestrojińców-wëpkarzów, chtërny na satiriczny ôrt òpòwiôdają ò dzysdniowi spòlëznowò-pòliticzny stojiznie. Zòrganizowóné kabaretowé karno, co wëkònywô kaszëbsczi repertuar, pòjawiło sã dopiérze w 50. latach XX w., a dzysdnia dzejô czile taczich grëpów. Kaszëbskô tradicjô nie dożdała ambitnégò lëteracczégò kabaretu, òstôwającë leno przë ludiczny fòrmie.
Pierszą gatënkòwò rozeznóną przez òdbiérców i ùtwórców fòrmą kaszëbsczégò kabaretu bëło dzejanié lëteratów zrzeszonëch z wejrowską „Klëką”: Jana Biandżi i Bòlesława Kùllasa. Òni to prezentowelë na radiowëch wałach rozsélnicë w Torniu pòlsczégò radia humòresczi ùsadzoné w cykel Tóna i Gùst [np. „Kleka”, 1938, nr 14]. Bëła to kaszëbskô reakcjô na radiowi kabaret twòrzony przez lwiwsczich kòmików Szczepcia i Tońcia, ale temizna bëła zrzeszonô z Pòmòrzim i Kaszëbama. W tekstach Biandżi i Kùllasa satiriczno bëłë kritikòwóné òglowòlëdzczé zachòwania, znanczi charakteru i spòlëznowé żëcé na Kaszëbach. Wëzwëskiwelë òni òsoblëwie kùlturowé apartnoscë midzë mieszkańcama rozmajitëch partów II Rzeczpòspòliti. Pò II swiatowi wòjnie jich aùdicje przedërchałë na antenie òb czile lat i tikałë spòlëznowò-pòliticznëch pòzmianów.
Z nowégò pòkòleniô kaszëbsczich ùtwórców, chtërny zaczãlë twòrzëc pò 1945 r., dlô kaszëbsczégò kabaretu baro wôżny béł Jón Piépka. Òd samégò zôczątkù swòjégò pisaniô dodôwôł òn do ùsôdzków wiele szpòrtownëch nótów, chãtno dramatizowôł tôkle, stôwiôł procëm se zachòwania i lëdzczé charakterë. W 1957 r. ùsadzył karno Zrzesz Żëwégò Słowa „Roztrãbarchë” („Roztrębacze”), jaczé wëkònywało spiéwë, skecze i scenczi colemało przez niegò stwòrzoné. Piépka sóm wëstãpòwôł w karnie jakò kònferansjer, aktór i anteprener z wiôldżima aktorsczima i òrganizacjowima spòsobnoscama. Karno wëbëło blós czile lat. Òd 60. lat Piépka ju sóm jezdzył pò Kaszëbach i całi Pòlsce, nôbarżi rôd prezentëjącë szpòrtowny i satiriczny repertuar tikający tamtoczasnëch spòlëznowëch jiwrów. Jegò mònolodżi bëłë czims midzë kaszëbską gôdką a mònodramã.
Pòsobnym kaszëbsczim kabaretã bëła karno Labùd, jaczé dzejało w latach 1976-2011, a twòrzëłë gò córczi Aleksandra Labùdë: Bògùsława, Miłosława i Jaromira. Na zôczątkù wëstãpòwałë w òbrëmim improwizowónëch scenków òb czas wiesołów. Wpisywało sã to w spòdzéwóné przez wieselnëch gòscy epitalamiczné szpòrtë. Òd 1993 r. sostrë Labùdda wespółtwòrzëłë program widowiszcza scynaniô kani, nôprzód w swòjim òkòlim, pózni téż w jinëch môlëznach. Zwënédżi i rozbùdowiwanié sã satiricznëch partów òbrzãdu-widowiszcza miało taczi skùtk, że kabaret córków Labùdë zaczął wëstãpòwac sóm, prezentëjącë scenczi, co pariodowałë tamtoczasné spòlëznowò-pòliticzné zjawiszcza (np. wëszczérzanié sã z radiowëch i telewizjowëch programów abò refòrmë systemù dozéraniô zdrowiégò).
Jiszi ôrt binowëch szpòrtów zabédowôł kabaret Fif, jaczi dzejôł òd 2000 r. przédno na nordze Kaszëb. Stójno wëstãpòwelë w nim Pioter Cëskòwsczi i Róman Drzéżdżón, a w rozmajitëch latach pòjôwielë sã jesz: Sławòmir Gòjka, Pioter Léssnawa, Michôł Pieper, Jerzi Łisk. Òdgriwelë òni krótczé òbëczajowé scenczi, sztridëjącé ze sobą pòstacje, przesadno pòkazywającë ôrtë charakterów i przedstôwiającë wszëtczé témë w kaszëbsczim jãzëkù. Karno miało nôlepszi cząd dzejaniégò w pierszim dzesãclecym XXI w., czedë grało na òbéńdze całëch Kaszëb. Za tak òsoblëwé promòwanié kaszëbiznë kabaret dostôł nawetka Òrmùzdową Skrã w 2002 r. Pòd kùńc pierszi dekadë wiekù nôleżnicë karna zaczãlë zjiscëwac swòje artisticzné i żëcowé ùdbë, a kabaret òprzestôł dzejac. Apartnosc humòristiczi Fif-a zanôlégała na sytuacjowëch i spòlëznowò-pòliticznëch szpòrtach, jaczé bëłë przedstôwióné z młodzëznową zadzéwnotą i gwësną pòjugą. Jich skecze òstałë òpùblikòwóné w „Zymku” [nr 3, 8, 9] i zbiérkù: Pióro do gëldzeniô (2004).
Téż òd pierszi dekadë XXI w. (òd 2003 r.) dzejô kabaretowô grëpa Kòła Wiesczich Gòspòdëniów w Chwaszczënie. Karno zaczãło dzejanié òd wëstãpów w gminowim turniéru, pózni na turniérach pòmòrsczégò wòjewództwa, kabaretowëch przezérkach i festinach. Temiznã skeczów je widzec w jich titlach: m.jin. Kobieta w Unii Europejskiej (2004), Mój ideał mężczyzny (2005), Debata Sołecka (2006), Sąsiadka zza miedzy (2007), Bezpieczny strój w rolnictwie (2008), Moda wojskowa na wesoło (2009), Szukam pracy (2010), Czy kuma słyszała, że… (2019). Aùtorã wszëtczich tekstów chwaszczińsczégò kabaretu je Kazmiérz Jastrzãbsczi, chtëren dzél z programów òpùblikòwôł w ksążce Nasz môl. Piosenki, wiersze i skecze [2013]. Są to humòresczi, jaczé stôwiają naprocëm kònserwatiwny kaszëbsczi ôrt mësleniô i zjawiszcza dzysdniowi kùlturë. Baro czekawi je w nich socjolekticzny i genderowi dzejnik, pòdóny w fòrmie zabawë i szpòrtu. Grëpa zesadzonô przédno z białków pòjawiła sã w telewizjowëch programach „Rodnô Zemia” (2005) i „Tedë jo” (2015).
Za to z samëch chłopów je zesadzony jistniejący òd 2009 r. kabaret Kùńda, w jaczim wëstãpòwelë Adóm Hébel, Patrik Mùdlawa i Jack Langa. Karno do dzysô (Hébel, Mùdlawa i gòscynno Róman Hinc) prezentëje satiriczné humòresczi, tej-sej frantówczi. Jich merkã je interakcjô z pùbliką, jakô pòdskôcô rozwij kabaretowégò skeczu. Kùńda colemało graje w kaszëbsczim jãzëkù, a za témã bierze so samëch Kaszëbów i jich ôrt reakcje na dzysdniowi swiat. Nie są to szpòrtë baro złoslëwé, barżi wëpczi i przekãsnota. Wedle spòlëznowò-òbëczajowëch jiwrów bédënczi kabaretu są wërazné w szerzwienim dbë na dóną témã, bez strachù przed niepòpùlarnyma tôklama abò sprawama, co do jaczich ni ma zgòdë w òkrãżim. Kùńda donądka zaprezentowôł m.jin. taczé programë: UFO porwało stadiony abò Biuletyn informacyjny gminy Szmultowo, jaczé na satiriczny ôrt pòkazywają krëjamnotë spòlëznowò-pòliticznégò żëcégò.
Przédno na nordze Kaszëb dzejô kabret Pùrtcë, jaczi pòwstôł w strëmiannikù 2013 r. z leżnoscë òbchòdów Dnia Białków w Starzënie i gminie Pùck. Wòjcech Zielka i Szëmón Heland, to je załóżcowie kabaretu, pòjawilë sã wnenczas przed pùbliką, przedstôwielë sytuacjowé scenczi i òpòwiôdelë szpòrtë. Zwënéga te wëstãpù pòdskacëła jich do dzejaniô. Nie bëłë to ju blós leżnoscowé wëstãpë, ale téż taczé z samòstójną temizną. Karno dało so pòzwã Warblëńsczé sliwczi, a pòtemù Pùrtcë. Òd 2016 r. do kabaretu doszła jesz Agata Grenwald (jakno aktórka) i Kasper Pòtrëkùs (jakno akòrdionista). Pòwstałë tedë taczé dialodżi jak m.jin.: Szkòła, Dochtórka i Pijôcë. W 2017 r. béł ùsadzony wikszi artisticzny program Wieczór z Kabaretã Pùrtcë, jaczi prezentowelë dzesątczi razy na Kaszëbach. W tim téż rokù z kabaretu òdeszedł Wòjcech Zielka, a pòjawił sã w nim Krësztof Rôdtka. Òd 2018 r. kabaret prezentëje program Zymk z Kabaretã Pùrtcë, z taczima skeczama jak Szkòła 2, Małżeństwò abò Narzeczeństwò. „Pùrtcë” grają na całëch Kaszëbach. Repertuar je przedstôwióny pò kaszëbskù, colemało w jegò bëlacczi òdmianie.
Kaszëbsczi kabaret je stójnym partã gminowëch abò pòwiatowëch festinów, pòjôwiô sã téż na wszelejaczich kaszëbsczich kùlturalnëch rozegracjach. Òkòma karnów, zajistniała téż kaszëbskô fòrma stand-up prezentowónô òb czas edicji przezérkù „Szpòrt na żokach” (2015).
Daniél Kalinowsczi
Bibliografiô:
- Ciskowski P., Drzeżdżon R., Pióro do gëldzeniô, Gdiniô 2004
- Jastrzębski K., Nasz môl. Piosenki, wiersze i skecze, Gdiniô 2013
- Hébel A., Kùńda – absurd razã z wipkòwanim…, „Stegna”, 2013, nr 3
- Kalinowski D., Teatr kaszubski, Fenomen, formy i środowisko, Gduńsk 2021
- Klebbów Matis, Bez prowizorczi, „Pomerania”, 2020, nr 10
- Labudda J., Wrëjowanié w cemno, [w:] Domôcô bina. Dzewiãc dramów do jigrë, oprac. B. Pisarek, Wejrowò – Gduńsk 2006
- Lessnau P., Kaszëbsczé kabaretë, „Stegna”, 2007, nr 1
- Piepka J., Teatr jednego i wspólnego aktora, [w:] Społeczność zrzeszona, òbr. karno, Gdańsk 1971
- Schodzińska J., Kaszubi i kaszubszczyzna na antenie radiowej w pierwszych latach działalności rozgłośni gdańskiej po II wojnie światowej, „Acta Cassubiana”, 2002, s. 105-112
Netografiô:
