K. Jasnoch urodził się 4.03.1886 w Czersku, zmarł zaś 17.01.1966 r. w Poznaniu. To nie tylko artysta-malarz kaszubski, który używał dwóch znamiennych pseudonimów – Pomorski i Kaszuba, ale też powstaniec wielkopolski i śląski. Był synem piekarza i cukiernika Teodora i Marii z d. Karczyńskiej, drugim z dziesięciorga ich dzieci, jedynym, który zdobył wykształcenie wyższe, do końca życia dbającym o losy rodzeństwa – rodziny.
Jako uczeń Collegium Marianum zaprzyjaźnił się m.in. z J. Karnowskim i wielu innymi w przyszłości uczestnikami ruchu młodokaszubskiego (→ młodokaszubi). Sam czuł się Kaszubą i tym imieniem podpisywał najczęściej swoje obrazy.
W 1907 r. został uczniem szkoły przygotowawczej malarstwa akademickiego w Berlinie, a dwa lata później podjął studia w Hochschule für die Bildenden Kunste w Charlottenburgu. Kontynuował je od 1910 r. w ASP w Krakowie, którą ukończył jako uczeń T. Axentowicza. Niebawem, po krótkim pobycie pod Wiedniem, został wezwany do odbycia służby wojskowej w Poznaniu. Jako żołnierz armii pruskiej I wojnę przeżył głównie na froncie wschodnim, spotykając się z legionami polskimi. W 1918 r. został członkiem POW w Poznaniu i szefem łączności sztabu powstania wielkopolskiego. Uczestniczył też w wojnie polsko-bolszewickiej i w III powstaniu śląskim, nie rozstając się z szkicownikiem, występując tu jako Pomorski.
W 1922 r. osiadł w Poznaniu, będąc m.in. aktywnym członkiem Stowarzyszenia Artystów i Grupy „Świt”, później „Ogniwo”. Zasłynął jako portrecista, malarz scen rodzajowych, osadzanych najczęściej w realiach życia codziennego i folkloru Kaszubów, ale także Wielkopolski. W latach 20. przebywał w Paryżu. Uczestniczył w Powszechnej Wystawie Krajowej, współpracował jako ilustrator z Wydawnictwem św. Wojciecha i red. „Przewodnika Katolickiego”. Z delegacją tegoż pisma był uczestnikiem Kongresu Eucharystycznego w 1930 r. w Kartaginie. Zwiedził wówczas Afrykę Północną (głównie Tunis) oraz Italię, skąd wrócił z dziełami, które zapewniły mu sukces artystyczny i finansowy. Dzięki temu zakupił willę w Borsku nad Jeziorem Wdzydzkim, nadając jej nazwę „Halszki Jasnochówka” z myślą o żonie Halinie z d. Lange-Wnukowska, poślubionej w 1923 r. w Poznaniu. Spędzając odtąd lato na Kaszubach, przyjmując w Borsku kaszubskich adeptów sztuki (T. Pliński, A. Nowaczyk), przyjaciół i miłośników Kaszub, badaczy kultury kaszubskiej (np. Ł. Kamieńskiego), na dobre zakorzenił się w kaszubszczyźnie, wzbogacając kaszubską część swojego dorobku artystycznego.
Z chwilą wybuchu wojny jako kapitan – ochotnik wziął udział w kampanii wrześniowej. Po klęsce przedostał się do Rumunii, skąd w 1940 r. do Francji, a po jej kapitulacji znalazł się wśród internowanych w Szwajcarii. Tam przebywał w obozach – działając społecznie i malując do końca wojny. Przez PSZ we Francji w 1947 r. wrócił do Poznania. Został członkiem i działaczem Związku Polskich Artystów Plastyków. Uprawiał też malarstwo dekoracyjne w budynkach publicznych oraz religijne w kościołach, głównie Poznania, ale też na Pomorzu.
Il. 1. K. Jasnoch – powstaniec wielkopolski, 1918
Il. 2. „Kaszuba” – obraz K. Jasnocha z 1929 r.
Lato nadal spędzał w „Jasnochówce”, spotykając się z przyjaciółmi (m.in. F. Sędzickim, J. Bruskim) i rozbitą przez wojnę rodziną. Tam zmarła i pierwotnie pochowana została jego jedyna córka Grażyna. Ostatnie lata życia, będąc chory, spędził w Poznaniu pod opieką siostry Agnieszki. W 1964 r. jako powstaniec wielkopolski i śląski został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Pochowany został na Cmentarzu Górczyńskim. Staraniem ZKP i Gminy Karsin na terenie b. „Jasnochówki” stanął w 1992 r. poświęcony mu pomnik, dzieło Z. Zabrockiego.
Żyje nadal w swoich dziełach i pamięci mieszkańców nie tylko wdzydzkiej krainy. „Jasnochówka” przeszła w posiadanie rodziny, a następnie w inne ręce, będąc już w PRL centralnym punktem stworzonego wokół niej ośrodka wczasowego. W III RP na jego terenie, dzięki zabiegom ZKP i Urzędu Gminy Karsin, stanął pamiątkowy obelisk.
Il. 3. „Halszki Jasnochówka” w latach 30. XX w.
Muzeum Regionalne w Chojnicach, będące w posiadaniu kilku obrazów twórcy, zorganizowało w 1999 r. największą, pośmiertną wystawę jego dzieł, udokumentowaną okolicznościowym katalogiem. Od lat w sąsiedztwie „Halszki Jasnochówki” znajduje się przystanek PKS, a cały okoliczny nadjeziorny przysiółek nosi nazwę – Jasnochówka.
Józef Borzyszkowski
Bibliografia:
- Borzyszkowski J., Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. IV: Kaszubi w II RP i w latach II wojny światowej (1920-1945), Gdańsk 2019
- Tenże, Tam, gdze Kaszëb pòczątk. Dzieje i współczesność wsi gminy Karsin, Gdańsk-Karsin 2001
- Tenże, Życie i dzieło kaszubskiego malarza Kazimierza Jasnocha, „Pomerania”, 1986, nr 10
- Chocieszyński A., Malarz radości życia. Monografia o Kazimierzu Jasnochu, „Gryf”, 1931-1932, nr 1
- Kazimierz Jasnoch (1886-1966): zarys monograficzny, red. B. Zagórska i K. Lemańczyk, Chojnice 1999
- Katalog działu sztuki PWK, Poznań 1929
- Michałowski P., Jasnoch Kazimierz, [w:] Wielkopolski słownik biograficzny, Warszawa-Poznań 1981
- Ogniwo, grupa artystów plastyków w Poznaniu (album), Poznań 1928
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
