Janta-Połczyńscy

Gniazdem rodowym Janta-Połczyńskich jest kaszubska wieś Półczno w pow. bytowskim, którą przodek rodziny otrzymał rzekomo z rąk ks. Barnima I (→ Gryfici) na mocy dokumentu z 1276 r., przedstawionego polskim urzędnikom na zamku bytowskim w 1638 r. Z historycznego punktu widzenia powstanie takiego dokumentu w XIII w. było niemożliwe, a za jego „ujawnieniem” w XVII w. być może stał znany pomorski fałszerz dokumentów K.S. Janikowski (zm. 1647), z którego „pomocy” chętnie korzystali mieszkańcy Bytowa i okolic.

Pierwszym znanym właścicielem wsi był wymieniony w 1330 r. rycerz Sulisław z Półczna. Dowodnie w XVI w., a być może już w poprzednim stuleciu, Półczno było współwłasnością kilku kaszubskich panków. W 1560 r. pierwszy raz odnotowano imiona i nazwiska 10 półczyńskich panków, wśród których byli: Stanisław, Mateusz i Jan Jantowie. W okresie przynależności ziemi lęborsko-bytowskiej do Korony (1637–1657), kaszubscy pankowie, w tym Jantowie, uzyskali pełnię praw szlacheckich (→ szlachta kaszubska). Od tego też czasu datuje się używanie przez rodzinę drugiego członu nazwiska Połczyński, który pochodzi od nazwy wsi Półczno.

Genealogię Janta-Połczyńskich, której do dziś naukowo nikt nie zweryfikował, opisał w 1905 r. T. Żychliński. Wynika z niej, iż protoplastą ziemiańskiej (→ ziemiaństwo na Kaszubach) linii Janta-Połczyńskich był drobny szlachcic kaszubski z Półczna, Jan, który w końcu XVII w., po śmierci swej pierwszej żony M. Wrycza Rekowskiej, ożenił się powtórnie z K. Główczewską, dziedziczką dóbr Wielka i Mała Komorza oraz Dąbrówka w pow. tucholskim. Jego syn z pierwszego małżeństwa, Maciej, w 1754 r. został stolnikiem inflanckim, któremu w 1772 r. woj. poznański ks. A. Jabłonowski, przekazał plenipotencję (zarząd) nad starostwami tucholskim i świeckim. Już wcześniej M. Janta-Połczyński zdołał zakupić wsie Czernice k. Chojnic i Kobyły k. Świecia. Z kolei przyrodni brat Macieja, Józef, ożenił się z gdańską patrycjuszką A. Steffensówną, co pomogło mu w 1780 r. zakupić majątek Wysoka k. Tucholi. Kolejny przyrodni brat, Piotr, ukończył pruską szkołę kadetów w Chełmnie, a w wojnach napoleońskich dosłużył się stopnia generała. Zapoczątkował zgermanizowaną linię rodziny, która wygasła na pocz. XX w. Wymienione majątki pozwoliły Janta-Połczyńskim na wejście do warstwy ziemiańskiej i umożliwiły prowadzenie szerokiej działalności narodowej. W ich posiadaniu byli do II wojny światowej.

M. Janta-Połczyński ze związku z Katarzyną z Kossobudzkich miał dwie córki i jednego syna Teodora (zm. 1843), który ożenił się z Joanną z Żelewskich. Teodor i Joanna mieli dwóch synów, Józefa (1812–1890) oraz Stanisława (1815–1909). J. Janta-Połczyński ożenił się ze swoją ciotką Agnieszką (ur. 1803), córką Józefa, dzięki czemu odziedziczył majątek Wysoka. Natomiast po sprzedaży rodowej Wielkiej Komorzy z przyległościami przez jego brata Stanisława, odkupił ją z obcych rąk. Stanisław, za uzyskane ze sprzedaży pieniądze, w 1857 r. zakupił dobra Żabiczyn, Redgoszcz i Zakrzewo k. Wągrowca i tym samym dał początek wielkopolskiej linii rodziny Janta-Połczyńskich, która nie zerwała swych związków z Pomorzem.

J. Janta-Połczyński (1812–1890) reprezentował pierwsze pokolenie XIX-wiecznych działaczy pomorskich. Znany był z patriotyzmu, skromnego życia, filantropii i ofiarności na cele narodowe, zaś na rozwój oświaty wśród ludu, szczególnie Borów Tucholskich. Zakładał polskie biblioteczki i fundował stypendia dla ubogiej młodzieży, w czym pokładał nadzieję na zahamowanie skutków germanizacji. Wśród jego stypendystów znaleźli się m.in. wybitny historyk Pomorza ks. S. Kujot oraz A. Schreiber z Raciąża, działacz Polonii amerykańskiej w Buffalo.

Drugie pokolenie Janta-Połczyńskich – działaczy pomorskich reprezentowali: syn Józefa, Adam (1839–1901), dziedzic Wysokiej, Dąbrówki, Wielkiej i Małej Komorzy oraz syn Stanisława i Natalii z Grąbczewskich, Roman Teodor (1849–1916) z Żabiczyna.

Adam, skupiwszy w swych rękach wszystkie majątki rodowe, poświęcił się bez reszty nowoczesnej gospodarce rolnej oraz aktywnie włączył się w działalność organicznikowską. Swą działalnością zdobył uznanie swych ziomków, czego wyrazem był fakt wybrania go na posła do parlamentu niemieckiego w 1887 r. Dzięki postawie jego żony, Heleny z Zabłockich, dwór w Małej Komorzy stał się jednym z centrów życia polskiego na Pomorzu.

Roman Teodor, po studiach muzycznych w Dreźnie, podjął udane próby kompozytorskie, odbył też wiele podróży po Europie, których owocem były liczne reportaże prasowe i książkowe. Był stałym współpracownikiem „Gazety Gdańskiej”, „Dziennika Poznańskiego”, „Warty” i „Ziemianina”. W 1873 r. osiadł w Żabiczynie, który odziedziczył po ojcu i tym samym włączył się w działalność społeczną w Wielkopolsce. Od 1889 r. był wicepatronem kółek rolniczych w pow. wągrowieckim oraz członkiem licznych organizacji gospodarczych czy naukowych. Utrzymując bliskie kontakty z rodzinną ziemią, w 1890 r. został posłem do parlamentu niemieckiego z kaszubskiego okręgu kartusko-pucko-wejherowskiego. W Kole Polskim w Berlinie na wiele lat powierzono mu funkcję sekretarza. W 1903 r. zakupił dom w Sopocie, aby być bliżej swych wyborców. Do 1911 r. jako poseł uczestniczył w życiu narodowym Kaszub i Pomorza. Cieszył się wielkim mirem wśród Kaszubów, patronując rozwijającym się tu kółkom rolniczym i towarzystwom ludowym. Należał do współtwórców Towarzystwa Młodokaszubów (→ młodokaszubi). W 1913 r. przewodniczył gronu założycieli powołanego do życia Towarzystwa Muzeum Kaszubsko-Pomorskiego, którego spiritus movens był A. Majkowski (→ muzea).

W trzecim pokoleniu najwybitniejszymi działaczami byli Leon (1867–1961) – syn Adama z Wysokiej oraz Roman Mieczysław (1891–1984) – syn Romana Teodora z Żabiczyna. L. Janta-Połczyński po ukończeniu studiów prawniczych i uzyskaniu tytułu obojga praw na uniwersytecie w Jenie w 1890 r., po krótkiej praktyce prawniczej powrócił na Pomorze, by zastąpić schorowanego ojca w zarządzaniu majątkiem. Wkrótce włączył się również w życie społeczne. Był członkiem sejmiku i Wydziału Powiatowego w Tucholi. Od 1900 r. przez wiele lat był prezesem Rady Nadzorczej Banku Ludowego w Tucholi. Należał też do innych organizacji gospodarczych, współdziałając na tym polu z przedstawicielami chłopstwa. Był współtwórcą i współwydawcą „Gazety Gdańskiej”. Z rąk niemieckich wykupił majątki Zbeniny i Chojnaty. W latach 1918–1920 znalazł się w centrum walki o przyłączenie Pomorza do Polski. Był członkiem Polskiej Rady Ludowej w pow. tucholskim i delegatem na Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu w grudniu 1918 r. W dwudziestoleciu międzywojennym był współtwórcą i jednym z działaczy Chrześcijańsko-Narodowego Stronnictwa Rolniczego, z ramienia którego w latach 1922–1927 zasiadał w pierwszym Senacie RP. Po przewrocie majowym przeszedł na stronę sanacji. W latach 1930–1935 ponownie zasiadał w Senacie; był też ministrem rolnictwa w rządzie K. Bartla. Okupację niemiecką, w czasie której stracił swoje majątki, przeżył w Generalnym Gubernatorstwie. Po zakończeniu wojny był m.in. organizatorem i kierownikiem Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu. Zmarł w Poznaniu, pozostawiając po sobie bogatą spuściznę publicystyczną i księgozbiór, który podarował Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrocławiu.

Roman Mieczysław uzyskał dyplomy magistra w Wyższej Szkole Handlowej przy Uniwersytecie w Lozannie oraz w Wyższej Szkole Nauk Społecznych na tym samym uniwersytecie. Studia doktoranckie przerwał, by wziąć udział w powstaniu wielkopolskim. W Poznaniu Komisariat Naczelnej Rady Ludowej mianował go cenzorem tamtejszej radiostacji. W lutym 1920 r. został naczelnikiem wydziału Politycznego w Ministerstwie b. Dzielnicy Pruskiej, a dwa miesiące później rozpoczął pracę w dyplomacji, z której zrezygnował pod koniec 1923 r. Jako właściciel Żabiczyna i odziedziczonych po matce, Annie ze Słupów Wałdowskich, majątków na Powiślu, zajął się działalnością gospodarczą i społeczną. Okupację niemiecką spędził w Generalnym Gubernatorstwie, a po wojnie wrócił do Sopotu, gdzie objął rodzinny dom, który nie podlegał ustawie nacjonalizacyjnej. Podjął też pracę zarobkową związaną z hodowlą roślin, ostatnio w Instytucie Hodowli Ziemniaka w Gdańsku (1959–1966). Był członkiem ZKP i Towarzystwa Przyjaciół Sopotu, którego został członkiem honorowym w 1981 r. Zmarł w Sopocie, lecz spoczął w rodzinnym grobowcu w Dąbrówce k. Tucholi.

Imieniem Józefa Janty-Połczyńskiego (1812–1890) nazwano jedną z ulic w Tucholi. Zespół Szkół Licealnych i Agronomicznych w Tucholi nosi imię Leona Janty-Połczyńskiego. W 1979 r. na domu Janta-Połczyńskich w Sopocie zawisła tablica pamiątkowa poświęcona Romanowi Teodorowi.

Tomasz Rembalski

Bibliografia:

• Borzyszkowski J., Janta-Połczyńscy, rodzina ziemiańska zasłużona dla kultury polskiej na Pomorzu i w Wielkopolsce, [w:] Zasłużeni ludzie Pomorza Nadwiślańskiego z okresu zaboru pruskiego. Szkice biograficzne, red. J. Borzyszkowski, seria „Pomorze Gdańskie”, nr 12, Gdańsk 1979, s. 163–168
• Tenże, Połczyńska (Janta-Połczyńska) Maria (1880–1970), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. III, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 457–458
• Tenże, Połczyński (Janta-Połczyński) Leon (1867–1961), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. III, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 460–462
• Tenże, Połczyński (Janta-Połczyński) Roman Mieczysław (1891–1984), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. III, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 463–464
• Tenże, Połczyński (Janta-Połczyński) Roman Teodor Stanisław (1849–1916), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. III, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 462–463
• Tenże, Obracht-Prondzyński C., Młodokaszubi. Szkice biograficzne, Gdańsk 2012
• Kamiński E., Sopoccy przedstawiciele rodu Janta-Połczyńskich, „Rocznik Sopocki”, 1979, s. 100–112
• Kościelak S., Pochodzenie, środowisko rodzinne i początki fałszerskiej działalności Krzysztofa Stanisława Janikowskiego, „Zapiski Historyczne”, t. 81, 2016, z. 1, s. 63–96
• Pragert P. Herbarz szlachty kaszubskiej, t. IV, Gdańsk 2015
• Szews J., Połczyński (Janta-Połczyński) Józef (1811–1890), [w:] Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, pod red. S. Gierszewskiego, t. III, pod red. Z. Nowaka, Gdańsk 1997, s. 459–460
• Żychliński T., Złota księga szlachty polskiej, R. 27, Poznań 1905

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski
3. Źródło: domena publiczna