Urodzony 17 sierpnia 1629 w Olesku (Ruś Czerwona), zm. 17 czerwca 1696 w pałacu w Wilanowie, hetman i późniejszy król (od 1674) był luźno związany z regionem Pomorza Gdańskiego i Kaszub. Posiadał starostwa w Prusach Królewskich – już w 1667 r. Gniew na południu regionu, a jako król nabył starostwo puckie (o które zabiegał jako hetman już pod koniec lat 60. XVII w.), częściowo wskutek wywarcia otwartej presji na gdańską Radę Miejską w czasie kryzysu wewnętrznego w mieście (1678). Starostwo pozostało w rękach wdowy po nim i jego synów do 1699 r. W 1680 r. Sobieski uzyskał ekonomię nowodworską (Żuławy), a później od swojej siostry również dobra w Rzucewie. W regionie występował jako mecenas, był w Prusach Królewskich popularny i miał tutaj własne stronnictwo szlacheckie, któremu przewodzili J. Gniński (wojewoda chełmiński, a następnie malborski), W. Denhoff (starosta kościerski i skarszewski, wojewoda pomorski) oraz J. Górzyński (starosta starogardzki).
Utrzymywał intensywne stosunki z Gdańskiem. Wspierał m.in. gdańskich astronomów J. Heweliusza i F. Büthnera, a także finansował budowę barokowej katolickiej Kaplicy Królewskiej przy gdańskim kościele Mariackim (1678–1681). Podczas swojego najdłuższego i ostatniego pobytu w mieście (od sierpnia 1677 do lutego 1678 r.) dzięki nowej regulacji wzmacniającej pozycję mieszczan załagodził wewnętrzny konflikt pomiędzy patrycjatem a mieszczaństwem, względnie cechami.
W jego ekspedycji wojskowej do Wiednia brały udział liczne oddziały z Prus Królewskich, w tym prawdopodobnie także bezpośrednio z Kaszub. Były to dwa regimenty piechoty: majora E. Łąckiego i W. Denhoffa, a także arkebuzerzy J. Górzyńskiego oraz prawdopodobnie artyleria z Pucka. Intensywną rekrutację w regionie Gochów prowadził I. A. Grabowski (Goetzendorf). Łącznie w Prusach Królewskich zaciągnięto około 200 husarów, 300 arkebuzerów oraz 2860 dragonów i piechurów, choć część z tych oddziałów nie wzięła bezpośredniego udziału w walkach pod Wiedniem. Pewną część stanowili zapewne członkowie drobnej szlachty kaszubskiej (→ pankowie; → szlachta kaszubska) oraz chłopi. Według najnowszych ustaleń Z. Szultki, z samego województwa pomorskiego udział wzięło 1600–1700 osób, z czego ok. 600 stanowili szlachcice, ok. 900 chłopi i ok. 100 pachołków i czeladzi. Znacząca część pochodziła jednak z Kociewia, a w obrębie Kaszub – z Gochów. Choć udział Kaszubów w wyprawie nie ulega wątpliwości, rzeczywistą ich liczbę trudno oszacować. Po bitwie pod Wiedniem część oddziałów walczyła dalej wzdłuż Dunaju. W. Denhoff poległ w bitwie pod Parkanami (węg. Párkány, słow. Parkáň, dziś Štúrovo na Słowacji).
Il. 1. Gdański pomnik Jana III Sobieskiego na swoim oryginalnym miejscu we Lwowie, ok. 1900 r.
Z wiktorią związane są liczne tradycje rodzinne i legendy, szczególnie wśród drobnej szlachty kaszubskiej. Zachowane w przekazie ustnym stawały się inspiracją dla dzieł literackich. W literaturze kaszubskiej centralną rolę w kształtowaniu współczesnego mitu wiedeńskiego odgrywa poemat Kaszëbi pòd Widnã H. Derdowskiego z 1883 r. W jego centrum znajduje się kaszubski szlachcic Kulczyk (Kùlczik), którego król wysyła do obleganego miasta, by skoordynował wypad żołnierzy cesarskich z polskim atakiem. Jemu przypisuje się też kluczową rolę w pokonaniu i śmierci dowódcy osmańskiego K. Mustafy. Ważnym motywem symbolicznym jest odmowa poślubienia młodej, bogatej Niemki, uratowanej przez Kulczyka z niewoli osmańskiej. W nagrodę bohater zabiera worek z ziarnami kawy. Kaszubski mit wiedeński w osobie Kùlczika staje się aluzją do legendarnego założyciela pierwszej wiedeńskiej kawiarni – pisarza, dyplomaty i tłumacza J.F. Kulczyckiego, który rzeczywiście przedostał się z oblężonego miasta i przyniósł wieści o zbliżającym się wyzwoleniu. Kulczycki pochodził jednak z Sambora i nie miał związku z Kaszubami.
Na kanwie dzieła Derdowskiego pięćdziesiąt lat później powstała dwuaktowa sztuka J. Karnowskiego (pierwotnie trzyaktowa, przy czym trzeci akt szybko wyodrębniono i wystawiano osobno jako Kaszubskie wesele). I tu w centrum pozostaje postać Kulczyka, którego historia wiąże się z nobilitacją kaszubskiej szlachty: dopiero po powrocie do domu, gdy Jan III Sobieski nadał mu szlachectwo i wyposażył w królewskie pismo polecające, wolno mu poślubić córkę szlachcica Wiki-Czarnowskiego. Drugi akt, w którym Kulczyk opowiada o swoich przygodach w Wiedniu, czerpie bezpośrednio z Derdowskiego. O ile poemat Derdowskiego cieszy się popularnością do dziś, o tyle sztuka Karnowskiego wystawiana jest okazjonalnie. Specjalną inscenizację przygotowano w 1972 r. w Teatrze Lalki „Tęcza” w Słupsku (reż. Z. Milińska-Jaśniewicz) (→ teatr kaszubski).
Il. 2.
Model kaszubskiej kultury pamięci, jaki w odniesieniu do „wiktorii wiedeńskiej” stworzyli Derdowski, Karnowski i inni, ukazuje typową konfigurację: z jednej strony podkreślone są kaszubskie specyfika i wkład, z drugiej zaś zostają one włączone w jedno z centralnych polskich miejsc pamięci. Dzięki temu można równocześnie akcentować kaszubskość i wielkie wydarzenie historyczne Kaszubów, a także ich historycznie uwarunkowaną przynależność do Polski.
W kulturze kaszubskiej od XIX w. pojawiają się liczne literackie i artystyczne przedstawienia tematyki odsieczy wiedeńskiej. Niekiedy wykorzystuje się legendarną rolę Kaszubów do ukazania ich cech charakteru (wierności, odwagi) lub do podkreślenia ich trwałej więzi z Polską (m.in. L. Bądkowski). J. Karnowski już w 1912 r. wykorzystał pozytywnie odbierany mit Sobieskiego na Kaszubach, zwłaszcza na Gochach.
Działania upamiętniające koncentrowały się przede wszystkim przy okazji okrągłych rocznic: w 1883 r. ukazało się dzieło Derdowskiego, w 1933 r. wystawiano sztukę Karnowskiego m.in. dzięki J. Rydzkowskiemu. Kulminacją była trzechsetna rocznica w 1983 r., kiedy ponownie wystawiano sztukę Karnowskiego w różnych miejscowościach, odbywały się seminaria i konferencje, podejmowano nowe badania, odsłonięto tablice pamiątkowe – np. na Kaplicy Królewskiej w Gdańsku. Przede wszystkim jednak w Brzeźnie Szlacheckim (gm. Lipnica) ustawiono kamienny obelisk z napisem „Kaszubi pod Wiedniem 1683–1983”, gryfem i krzyżem. W uroczystości uczestniczyło wielu Kaszubów, a poświęcenia dokonał bp chełmiński M. Przykucki. Była to pierwsza tak masowa manifestacja Kaszubów po zniesieniu stanu wojennego wprowadzonego 13 grudnia 1981 r.
Popularność tematu w regionalnej kulturze historycznej wzrosła ponownie w XXI w., szczególnie w formie wydarzeń rekonstrukcyjnych. Bardzo popularne są liczne inscenizacje bitew, częściowo oparte na Derdowskim i Karnowskim. W Brzeźnie Szlacheckim na Gochach, gdzie pamięć jest szczególnie żywa, odbywały się już w 1933 r., a od 2003 r. organizowane są corocznie. W sierpniu 2018 r. przykładowo sceny z werbunku do regimentów kaszubskich stały się częścią spektaklu.
Z Janem Sobieskim kojarzy się także pałac w Rzucewie. Król bywał tu podczas wizyt u siostry Katarzyny, żony hetmana polnego litewskiego M.K. Radziwiłła. Po śmierci męża Katarzyna podarowała bratu Rzucewo w 1685 r., lecz Sobieski już nigdy nie odwiedził tej miejscowości. W rękach Sobieskich dobra pozostały do 1711 r., gdy oddano je w zastaw, a w 1720 r. sprzedano rodzinie Przebendowskich. Dzisiejszy nowogotycki pałac pochodzi dopiero z połowy XIX w., nie przeszkodziło to jednak w urządzeniu tam hotelu „Zamek Jana III Sobieskiego” i wypromowaniu go dzięki fikcyjnym związkom z królem.
Z Sobieskim łączą się na Kaszubach liczne legendy, np. o tym, że własnoręcznie zasadził drzewa w alei z Rzucewa do Osłonina. Najbardziej znane odnoszą się do pochodzenia kaszubskich rodzin szlacheckich, które tradycyjnie wywodzą swoją nobilitację od króla Jana III i łączą herby (często z gwiazdami i półksiężycami) z wyprawą na Wiedeń. Herby te są jednak częściowo udokumentowane już od XV w., dlatego nadanie praw szlacheckich za udział w odsieczy należy traktować rajako mit, tym bardziej że brak jakichkolwiek potwierdzonych źródeł.
Dzisiejszy Pomnik Jana Sobieskiego na Targu Drzewnym w Gdańsku nie miał pierwotnie związku ani z miastem, ani z Kaszubami. Dzieło lwowskiego rzeźbiarza T. Barącza (1849–1905) z 1898 r. stało pierwotnie na Wałach Hetmańskich we Lwowie. W 1950 r. przeniesiono je do Wilanowa, a dopiero w 1965 r. ustawiono na obecnym miejscu w Gdańsku. Szybko stało się jednak miejscem symbolicznym, a od lat 70. XX w. odbywały się tu różne manifestacje opozycji demokratycznej. Dziś tradycja ta jest kontynuowana – pod pomnikiem organizowane są rozmaite wydarzenia miejskie. Był to także jeden z głównych punktów podczas konduktu żałobnego z trumną prezydenta Gdańska P. Adamowicza w 2019 r.
Jan Sobieski jest patronem ulic i instytucji w kaszubskich miastach; podobnie jak w innych regionach Polski, jego imię i wizerunek cieszą się dużą popularnością jako ikona. Istnieje np. pociąg Intercity „Sobieski” kursujący symbolicznie z Warszawy do Wiednia, który do roku 2025 rozpoczynał trasę już w Gdyni, przez Gdańsk i Tczew.
Miloš Řezník
Bibliografia:
- Jan III Sobieski. Historia – Dziedzictwo – Pamięć, red. B. Dybaś i A. Ziemlewska, Warszawa 2021
- Szultka Z., Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. 2: Czasy nowożytne. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów, państwie brandenbursko-pruskim i królestwie pruskim, 1455-1815, Gdańsk 2024
- Thomsen M., Książę Eugeniusz Sabaudzki & Jan III Sobieski, w: Polsko-niemieckie miejsca pamięci, t. 3: Paralele, red. Robert Traba, Hans Henning Hahn et al., Warszawa 2012, s. 176-195
- Wójcik Z., Jan III Sobieski, Warszawa 1991
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
