Mòdło kaszëbsczégò wësziwù, wëmëszloné przez T. Gùlgòwską (→Gùlgòwscë Tédora i Izydór) we Wdzydzach na pòczątkù XX w., pò pòsobnëch przesztôłceniach zrobionëch tak w plasticzny, jak i narracjowi wiôrzce, dzysdnia stało sã symbòlã, jaczi znankùje òbéńdã kaszëbiznë. Gùlgòwskô, bëlno wësztôłconô malôrka, znającô nônowszé czerënczi w kùńszce, ùczącô sã m.jin. w Berlënie, czej ùsôdzała mòdła wësziwù, pòdskôcënkù szukała w: kaszëbsczich méblach, ceramice, wësziwónëch czepcach, chtërne ju wnenczas nie bëłë módné, liturgicznëch ruchnach, jaczé widzała w kòscelnym skôrbcu w Żukòwie i mòdłownikach drëkòwónëch w niemiecczich cządnikach dlô białków. W swòji projektowi robòce prowadzëła badérowania i zbiérała kòlekcjã. Ji dzejanié bëło mòckò zrzeszoné z nôùkòwą i kòlekcjonerską aktiwnotą chłopa, Izydora. Wespół ùżiwelë pòjãcô „lëdowi szëk”, widzącë w nim sparłãczenié wielekùlturowëch cësków, wanożné mòtiwë i szlachòtë. Òstôwała pòd wrażenim pùblikacji H. Sohnreya i módny wnenczas w Eùropie deji regionalizmù. Ùdbą artistczi w projektowëch dzejaniach zrzeszonëch z wësziwã bëło dwigniãcé rówiznë żëcégò môlowi spòlëznë (òsoblëwie białków), w tim czasu baro biédny, zmùszony przez warënczi żëcégò do cykliczny, sezonowi (òb lato) emigracji, òb zëmã òstôwający bez robòtë. Wësziwanim zaprojektowónëch przez Gùlgòwską floristicznëch kómpòzycjów zajimało sã wicy jak 100 lëdzy. Dokazë tegò karna pòjawiłë sã na wiele wëstôwkach (w Berlënie, Kaliszu, Gduńskù, Warszawie, Pòznaniu, Torniu), dôstôwelë nôdgrodë i wëprzédnienia. Chãtnëch na nie bëło tak wiele, że czãsto nie dało sã sfórtowac z produkcją. Nôbarżi pòpùlarnô dzysdnia òtmiana kaszëbsczégò wësziwù twòrzëła sã w 20. i 30. latach XX w. Pózni kaszëbsczi wësziwk stôł sã znóny w całim kraju dzãka wësziwnym mòdłownikóm wëdôwónym przez gduńsczé Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié w 70. latach XX w. dzãka dzejanióm przede wszëtczim I. Trojanowsczi. W tim cządze dało sã wëapartnic ju sztërë jegò ôrtë: pùcczi, wdzydzczi, wejrowsczi i żukòwsczi. W 2012 r. pòdôwelë, że je jich trzënôsce – czepcowi wësziw i pòsobné tpzw. szkòłë: bòrowiackô, bëtowskô, kartëskô, klëkòwskô, kòscerskô, słëpskô, tëchòlskô, wielewskô. Pòwstôwają pòsobné. Apartnią sã mòtiwama, farwama, techniką wësziwaniô. Kaszëbsczi wësziw na biôłim abò szarim płótnie wcyg je szerok praktikòwóny – je nôbarżi pòpùlarnym òbrëmim regionalnégò swòjorãcznégò twòrzeniô. Zdobi sã nim m.jin. nakrëca stołu (tôflôczi, bieżniczi, tôflôczczi i òbrësczi), sztorë, pòdëszczi, kòscelné paramentë, tpzw. kaszëbsczé swietlëcowé ruchna i codniowé òbleczenia. Lëdze, co wësziwają, czãsto rzeszą sã – w kòła, klubë abò karna (np. Kòło Kaszëbsczégò Wësziwù kòl Kòła Wiesczich Gòspòdëniów w Chwaszczënie, Klub Kaszëbsczégò Wësziwù „Tulpa”, Zrzesz Kaszëbsczégò Wësziwù „Złotnica”). Nôùka wësziwaniô òdbiwô sã przédno na kùrsach òrganizowónëch m.jin. w òstrzódkach kùlturë, mni w familiach. Rozwij tegò òbrëmiô regionalnégò ùtwórstwa wcyg wspiérô Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié i môlowé mùzea. Zdobioné wësziwkã płótna dô òbzerac na wëstôwkach, a téż kùpic na lokalnëch jôrmarkach, tôrgach, kermaszach itd., chòc chãtnëch na nie je mni jak w cządze PRL-u. Wôrt wspòmnąc, że w Lëni òd 1996 r. je rëchtowóny kònkùrs kaszëbsczégò wësziwù na wòjewódzczi rówiznie, na chtëren swòje ùsôdzczi przeséłają lëdze nié leno z Kaszëb. W 2015 r. kaszëbsczi wësziw żukòwsczi szkòłë òstôł wpisóny na Krajewą lëstã niematerialny spôdkòwiznë, co zdôwô sã zmòcniwac standarizacjã jegò mòdłów. Nôbarżi znóny wësziwarze to m.jin. L. Brzezyńsczi, H. Grabkòwskô, A. Kònkel, I. Mach, F. Majkòwskô, J. Ptach, Z. Ptach, B. Reglińskô, B. Rezmer, J. Sitarz, I. Szczepańskô, É. Szëmikòwsczi, B. Wrëcza-Plińskô.
Il. 1. Kôrtka T. Gùlgòwsczi z mòdłã wësziwù
Swiądno twòrzoné przez Gùlgòwską mòdło baro chùtkò òstało ùznóné w niejednëch òkrãżach za òriginalny, dërżeniowi kaszëbsczi wësziw; dôwelë mù czësto lëdowi pòchòdzënk, z archajiczny spôdkòwiznë Kaszëbów. Co czekawé, cësk na to miało plasticzné dopasowanié òrnamentu do zgrôwów z pòczątkù XX w., módë i szëkbë za lokalnyma artisticznyma wërobinama. Wôrt pòdczorchnąc, że wësziwné ùsôdzczi zaprojektowóné przez Gùlgòwską – nimò, że miałë jistné założenia, jak np. dokazë S. Witkewicza i wiele jinëch tamtoczasnëch artistów wszelejaczich òbrëmiów (w tim zajimającëch sã artisticznym sztofã) – nie pòjôwiają sã w ùczbòwnikach ùżëtkòwégò kùńsztu. Artisticznô wërobina wësztôłcony, awangardowi malôrczi stoji w centrum zaczekawieniô etnografów, pózni téż socjologów, a wiele mni interesëją sã nią historicë kùńsztu. Ewòlucjô zaprojektowónégò przez Gùlgòwską mòdła je nadzwëk czekawô i pòkazywô, jak bëlno trafiło òno w esteticzną szmakã Kaszëbów. Dzysdnia zrównanié wësziwù Gùlgòwsczi ze wspòmniónym „òriginalnym” kaszëbsczim wësziwã, chtëren tak pò prôwdze nigdë nie jistniôł, je w regionie baro pòwszechné. I wcale ni mùszi to bëc skùtk nieznajomòscë jegò historie. Nawetka żelë je òna znónô, to i tak nie zawôdzô to w ùznôwanim tegò wësziwù za baro stôri i tipiczny, je to wej zgòdą ze spòdzéwaniama i pragniączkama môlowëch spòlëznów, żebë twòrzëc swòjã, apartną, òsoblëwą i – mùszebno – mòcno zakòrzenioną w ùszłoce kùlturã, jakô stôwô sã spòdlową juwernotową bòkadnoscą.
Dokazã pòpùlarnotë mòdłów kaszëbsczégò wësziwù je to, że dzysdnia pòjôwiają sã we wiele pùblicznëch rëmach, dze dozdrzimë je w wersji mni (colemało) abò barżi przerobiony. T. Semińsczi, badérëjącë zjawiszcze kaszëbsczégò wësziwù, chtëren jakno graficzny merk je przenoszony ze sztofù na jiné materiałë i w ti fòrmie je gò mòcno widzec na Kaszëbach, wëapartnił czile spòdlowëch kòntekstów, w jaczich nen znak fùnksnérëje: gastronomiczno-zjôdny (òpakùnczi zjôdnëch wërobinów i szildë zjôdnëch krómów i gastronomii), zrzeszony z wërôbianim ùżëtkòwëch zachów (przede wszëtczim pòrcelana z „Lubianë” w Łubianie, ale téż méble z 70. i 80. lat), leżnoscowò-festinowi (regionalné rozegracje, w tim szkòłowé, samòrządowé; téż internetowé starnë samòrządowëch institucjów), edukacjowi (regionalnô edukacjô, np. ksążczi, kònkùrsë etc.) i turisticzno-pamiątkarsczi, pòdczorchiwający atrakcyjnosc zachów abò môlów (np. pamiątczi, pòwitalné tôfle w môlëznach). Aùtór pòdsztrëchiwô, że wësziw òstôł niefòrmalno ùznóny za pòspólné dobro – kaszëbsczi wësziw – z chtërnégò mòże swòbódno kòrzëstac. Jakò taczi – zwielony w milionach ùżëców, a dzãka temù corôz barżi znóny téż bùten Kaszëb – przesztôłcył sã w swójny merk, jaczi mô mòcny cësk na juwernotã regionu.
Pòjedincznym farwóm kaszëbsczégò wësziwù są przëpisywóné kònkretné znaczënczi: zelony je symbòlã kaszëbsczich lasów i łąków, mòdri – wòdów jezór, rzéków, strëgów, mòrza i nieba, żôłti – piôskù z mòrsczégò sztrądu, czôrny – drãdżégò kawla Kaszëbów, czerwòny – krëwi przelóny za kaszëbską zemiã. Na taczi ôrt wësziw niese przekazënk grëpòwégò kaszëbsczégò mitu.
Kaszëbsczi wësziw je téż òpisywóny jakò wënalazłô, wëmëszlonô tradicjô, chtërna mô służëc zmòcniwaniu pòczëcô przënôleżnotë do karna, mòże symbòlizowac ji bënową jednotã i decydowac ò tim, co apartni Kaszëbów òd jinszich. Miticzny pòchòdzënk kaszëbsczégò wësziwù sygający tej-sej XII w., a nié pòczątkù XX w. i dzejaniów Gùlgòwsczi, rozkòscérzô sã i zwëskiwô pòsobnëch przëstojników, téż dzãka temù, że dzysdnia wnet kòżdô spòlëzna (i człowiek?) mô swiądã twòrzeniô gwôsny kùlturë i je w sztãdze wëpòwiadac sã ò ni bez pòstrzédnictwa „profesjonalnëch badérów”. Tej ji głos stôwô sã dlô ùtwórców i nosëcelów tak samò wôżny jak ùdba przedstôwców wëspecjalizowónëch institucjów, np. ùczbòwniów abò mùzeów.
Artefaktë z merkã mòdłã kaszëbsczégò wësziwù mòżemë téż interpetowac jakò znanczi „etnicznoscë na co dzéń”, òdwòłiwającë sã do kategórii zabédowónëch przez M. Billiga w ksążce Banalny nacjonalizm. To pòjãcé mòżemë zastãpic kategórią „wëszwiektónégò etnicyzmù”, jaczi òdwòłiwô sã do zwëczajnoscë, pòwszednoscë etc. Môlów i zachów, co mają merk kaszëbsczégò mòdła, je tak wiele, że stałë sã dzélã òkòlégò i krëjamkò weszłë do naji codniowòscë. Dlô mieszkańców Kaszëb òstôwają zwëczajné, rutinowé, znajomé, czësto prosté, nôtërné i neùtralné, chòc mają chłoscëc bôczenié turistë abò klijeńta. Blós òd zòbrazënë ùtwórców, artistów abò pòdjimców zanôlégô, co òstónié wëstwôrzoné „na kaszëbsczé mòdło”. Czãsté ùżiwanié kaszëbsczégò mòdła mô cësk na dalszą etnicyzacjã òbéńdë. Na taczi ôrt krëjamną fùnkcją zjôdnégò krómù, restaùracji, gòscynny jizbë, bùdinkù pùblicznégò ùżëtkù abò gadżetu ze znakã wzãtim z kaszëbsczégò wësziwù stôwô sã twòrzenié, zmòcniwanié abò dotëgòwanié kùlturowi juwernotë. Wôżnô je mòżlëwòta i mòc przekònywaniô, ùmiejãtnosc trôfianiô tak do stójnëch mieszkańców, jak i przëbëczników, że hewò tu są Kaszëbë i mieszkają tuwò Kaszëbi. Kòżdi pòstãpny òbrôz, w jaczim są zamkłé òbgadiwóné graficzné merczi, trzimóny w ti corôz barżi znóny kònwencji, pònëkiwô i ùdokazniwô taczé stilizacje. Służą òne pòdczorchiwaniu kaszëbsczi bëtnoscë i aktiwnotë, ale równoczasno mają cësk na integracjã karna i identifikacjã ze swòją kùlturą.
Ù niejednëch badérów abò dejologów kaszëbsczi kùlturë dzysdniowô ekònomizacjô ti kùlturë – chtërny wôżnym przëmiarã mòże bëc wëzwëskanié mòdła kaszëbsczégò wësziwù w marketingòwëch dzejaniach – mòże rodzëc miészóné wseczëca. Wôrt równak pamiãtac, że kaszëbsczi wësziw òd pòczątkù fùnksnérowôł jakno towôr, jakò taczi pòwstôł i nigdë nie òprzestôł nim bëc.
Rëmë i zachë, co mają merk mòdła kaszëbsczégò wësziwù, to gwësny kònkretny ôrt wizualnëch znanków spòlëznowégò żëcégò – to òbrazë mają dlô naju corôz wikszi znaczënk, corôz barżi prawie dzãka nima òdbiwô sã kòmùnikacjô, przekazywóné są infòrmacje, emòcje, wôrtnotë. Są nôrzãdłã, przez jaczé zjiscywô sã spòlëznowé ùsôdzanié jawernotë. Te, co mają mòdło wësziwù, równoczasno òdzdrzadliwają i sztôłtëją dzysdniowé ôrtë mësleniô ò kaszëbskòscë. Ten przëmiar pòkazywô, że kaszëbsczim stôwô sã to, co sami Kaszëbi (i szerzi: mieszkańcë Kaszëb) mają za taczé i taczim to robią. Je to zjawiszcze rëszné, zmieniwné, bezùstôwné. To òno decydëje ò żëwòtnoscë kaszëbsczi kùlturë. Wskazywô na mòcną subiektowòsc ji przedstôwców. Tradicjô nie je niezmieniwnym i òbiektiwnym przekazënkã ùszłëch pòkòleniów. Òna twòrzi sã na najich òczach i przez naje dzejania.
Katarzëna Kùlikòwskô
Bibliografiô:
- Błaszkowski W., Haft kaszubski, Gduńsk 1965
- Kulikowska K., Zatoń P., Znaki tożsamości. Wzór haftu kaszubskiego w przestrzeni publicznej, Wdzydze 2017
- Obracht-Prondzyński C., Fopke T., Kulikowska K., Współczesna kultura kaszubska, Gduńsk 2018
- Rezmer B., Jak haftować po kaszubsku, Gduńsk 1989
- Siemiński T., Konteksty funkcjonowania wzornictwa haftu kaszubskiego, [w:] Etnoinspiracje. Inspiracje kulturą ludową we współczesnym polskim wzornictwie, modzie, architekturze, reklamie…, red. K. Kulikowska, C. Obracht-Prondzyński, Gduńsk 2012, s. 28-36
Filmògrafiô:
Haft kaszubski, reż. M. Świerczyńska-Dolot, 2013.
Mùzeòwé wëstôwczi:
- Pòkònkùrsowé wëstôwczi kaszëbsczégò wësziwù w Gminowim Òstrzódkù Kùlturë w Lëni.
- Kaszëbsczi wësziw, Mùzeùm Kaszëbskò-Pòmòrsczi Pismieniznë i Mùzyczi we Wejrowie, 2011.
- Farwë pòmòrsczi tradicji. Kaszëbsczé wësziwczi, Nadbôłtowé Centrum Kùlturë, 2016.
- Kaszëbsczi wësziw – merk regionalny spôdkòwiznë Kaszëb, Historiczno-Etnograficzné Mùzeùm m. J. Ridzkòwsczégò w Chònicach, 2018.
- Zorze, Mùzeùm – Kaszëbsczi Etnograficzny Park m. T. i I. Gùlgòwsczich we Wdzydzach, 2021.
Ikònografiô:
- Zdrzódło: Mùzeùm – Kaszëbsczi Etnograficzny Park we Wdzydzach
