Nôfùlniészô pùblicysticznô fòrma wërazu òkrãżô młodokaszëbów. „Gryf” trzimôł wôżną rolã w spòlëznowò-kùlturalnym żëcym Kaszëb i Pòmòrzô, trôfiającë ze swòjima zamkłoscama nié blós do regionalnégò, ale téż eùropejsczégò czëtińca. Pismiono „Gryf” wëchôdôł smarą w sztërzech seriach, zaczinającë òd 1908 do 1934 r. Béł twòrzony tak przez Kaszëbów, jak i przez pòlsczch intelektualistów òczarzonëch kùlturowim rëmã Bôłtu.
Pierszô edicjô „Gryfa” bëła wëdôwónô w latach 1908–1912. Cządnik dzejôł wnenczas w stojiznie jistnieniô Kaszëb w òkrãżim prësczi administracji, pòdczorchiwającë wôrtnotë rodnëch dzélëków, pòspólné pòlsczé i kaszëbsczé kùlturowé argùmentë na Wschòdnym Pòmòrzim i stojącë procëm germanizacji. Òkòma tëch dzejników, jakbë nad nima, wôżné bëłë téż słowianofilsczé sprawë (neòslawizm), jãzëkòwò-kùlturowé sprawë (sztatus kaszëbsczi mòwë, a òsoblëwie ji pòzycjô wedle pòlaszëznë), deja dzélnicowòscë dôwny i przińdny Rzeczpòspòliti, pòwstôwanié kaszëbsczi inteligencji, òdniesenié wedle niemiecczi kùlturë (zdrzë: A. Majkòwsczi, Nasz program, „Gryf”, 1908, nr 1). Ne zamkłoscë bëłë wësłowioné za pòmòcą pùblicysticznëch tekstów (prasowé notérczi, relacje, felietonë, artikle) a téż artisticznëch tekstów (òpòwiednie, legendë, bôjczi, aùtorskô pòezjô). Nôwikszą dejową rolã w „Gryfie” miôł A. Majkòwsczi, ùdbòdôwôcz i òżiwca kaszëbsczi juwernotowi rësznotë, chtëren wespółrobił w ùsôdzanim pismiona z m.jin. M. Piechòwsczim i F. Krãcczim (chtëren béł redaktorã pismiona w 1912 r.).
Drëgô seriô „Gryfa” wëchôdała smarą w latach 1921–1922. Nie dodôwała czësto nowëch dejowëch zamkłosców w przërównanim do tegò, co wëbrzëmiało w pierszi serii, ale jistniała ju w jinszi geòpòliticzny stojiznie, to je w òbrëmim pòlsczégò państwa, do jaczégò słëchałë wnet całé Kaszëbë. A. Majkòwsczi jakno redaktór pismiona pòdczorchiwôł w swòjich wstãpnëch artiklach (ùżiwającë przëtómka Jan Starża), że pò zakùńczenim I swiatowi wòjnë wcyg wiele spòlëznowò-pòliticznëch sprôw nie òstało rozrzeszonëch i dërch górã mô niesprawiedlëwòta, chtërnã je widzec w midzënôrodnëch napiãcach i rewòlucyjnëch nôstrojach, co są widzec nié leno dzes w Eùropie, ale i w codniowim żëcym na Kaszëbach (zdrzë: A. Majkòwsczi, Nowa wiosna, „Gryf”, 1921, nr 1). W dzejanié pismiona włącziwelë sã zaòstałi młodokaszëbi, òsoblëwie J. Karnowsczi (np. wôżné dejowò rozmiszlania tikającé F. Cenôwë), a téż np. I. Gùlgòwsczi abò F. Lorentz. W cządnikù òpùblikòwelë téż pòlsczé tłómaczenié dokazu A. Hilferdinga Ostatni Słowianie na południowym brzegu Morza Bałtyckiego, jaczé przërëchtowała A. Starzińskô. Òkróm te dali Majkòwsczi drëkòwôł w „Gryfie” dalszé partë Żëcégò i przigòdów Remùsa a téż Historii Kaszubów-Pomorzan, warała téż pùblikacjô kaszëbsczich lëdowëch tekstów. Nimò ùdzélu nowëch aùtorów w twòrzenim cządnika jegò pòpùlarnosc spadła, co mòżemë miec za brzôd zapëzglony spòlëznowò-pòliticzny stojiznë, jakô sã robiła sztabil pò przëłączenim do Rzeczpòspòliti w 1920 r.
Il. 1.
Trzecô seriô „Gryfa” wëzdrzała nôbarżi skrómno, bò to leno jeden numer pismiona, jaczi òpùblikòwelë w 1925 r., chòc Majkòwsczi starowno przëszëkòwôł jegò meritoriczną zamkłosc, a S. Brzãczkòwsczi baro czekawą graficzną stronã. Pòtkómë tuwò tekst Sztuka ludowa czy sztuka stosowana? Brzãczkòwsczégò i zaòstałé materiałë napisóné przez Majkòwsczégò: Kultura i cywilizacja Pomorza za czasów przed przyjęciem chrześcijaństwa, Sprawozdanie i krytyki a téż Kronika. Na skùtk môłégò zainteresowaniô i felënkù financowëch strzódków pismiono nie bëło dali wëdôwóné. Zdôwô sã, że nen czas nie béł drëszny dlô kaszëbsczich regionalno-juwernotowëch pòdjimiznów, a sóm Majkòwsczi nie rozmiôł dzejac w nowi spòlëznowò-pòliticzny jawernoce.
Dopiérze czwiôrtô seriô „Gryfa”, jakô wëchôdała pòd redakcją W. Pniewsczégò w latach 1931–1934, dzejała z lepszim skùtkã. Bëła òna spòsobno prowadzonô przez nôleżników Towarzëstwa Drëchów Nôùczi i Kùńsztu we Gduńskù, jaczé pòwstało jakno swójné prowadzenié dali Towarzëstwa Młodokaszëbów. „Gryf” w ti edicji béł reakcją na prasowé dzejania niemiecczi starnë, co òrganizowała cządniczi „Przyjaciel Ludu Kaszubskiego” i „Bënë ë buten”, równak zdrzącë szerzi znowienié pismiona miało pòkazac wiôldżi znaczënk pòliticznëch i kùlturowëch sparłãczeniów kaszëbsczich sprôw z pòlską pòliticzną i kùlturową mëslą. Żelë jidze ò pòjôwiającé sã w cządnikù zamkłoscë, to promòwelë tuwò regionalisticzné pòdchôdanié w spòlëznowò-pòliticznëch, fòlklorowëch abò artisticznëch artiklach, co òddaliwało òbwinë ò separatizm, jaczé tej-sej padałë ze stronë pòlsczich pòlitików w czerënkù dzejarzów „Gryfa” (W. Pniewsczi, Nasz cel i program, „Gryf”, 1931, nr 1). Co czekawé, Majkòwsczi nie òpùblikòwôł w pismionie niżódnégò ze swòjich tekstów, za to delë do drëkù pùblicysticzné wëpòwiescë J. Karnowsczi, A. Chòceszińsczi abò W. Pniewsczi a téż artisticzné tekstë L. Heyka abò J. Trepczik. Do te wôrt achtnąc graficzną stronã i to, że cządnik miôł przezérny ùłożënk tekstów i znankòwałë gò kùńsztowné graficzi S. Brzãczkòwsczégò. W czwiôrti serii pismiona pòjawił sã téż pisóny na pòpùlarizatorsczi ôrt i z ùdzélã kaszëbskòjãzëkòwëch tekstów darmòwi dodôwk pt. „Gryf Kaszubski” wespółredagòwóny w pierszich numrach przez A. Labùdã (wôżny programòwi tekst, Kaszubi, „Gryf Kaszubski”, 1931-1932, nr 1). Slédnô seriô „Gryfa”, nimò cykliczny fòrmë wëdôwaniô, atrakcyjnëch zamkłosców i grëpë abònentów, ùpadła na skùtk bënowëch jiwrów kaszëbsczégò òkrãżô i financowëch tôklów.
Zdrzącë całowno na znaczënk „Gryfa”, wôrt pòdczorchnąc, że prawie z pòdskacënkù tegò cządnika i òkrãżô młodokaszëbów rëszno rozwijała sã kaszëbskò-pòlskô spòlëznowò-pòliticznô rësznota, przëjimóné bëłë etnograficzné pòdskacënczi (np. zbiéranié kaszëbsczich bôjków), pùblikòwelë tu pòlskò- i kaszëbskòjãzëkòwé ùtwórstwò. W cządnikù pòjawiłë sã téż w dzélëkach tak wôżné dlô rozwiju lëteracczi kaszëbiznë tekstë, jak A. Majkòwsczégò Żëcé i przigòdë Remùsa. W karnie lëdzy, co wespółrobilë z cządnikã, pòjôwielë sã dzejarze kùlturowégò i nôùkòwégò òbrëmiô (historicë, filolodzë, etnografòwie), np. B. Chrzanowsczi, K. Nitsch, F. Lorentz, G. Pòbłocczi; ksãża, np. K. Kantak, B. Piechòwsczi, J. Wrëcza, W. Łãga; lëteracë, np. L. Heyka, J. Trepczik, J. Bilot, J. Patock, A. Bùdzysz, F. Sãdzëcczi a téż spòlëznowi dzejarze, np. F. Krãcczi. Chòcô pismiono nie bëło blós kaszëbskòjãzëkòwé, to równak wielëna tekstów napisónëch pò kaszëbskù i dejowi program cządnika brzadëje tim, że je nót ùmôlnic je w karnie nôwôżniészich prasowëch mediów kaszëbiznë przez II swiatową wòjną.
Daniél Kalinowsczi
Bibliografiô:
- Banach J., Prasa polska Prus Zachodnich w latach 1848-1914, Gduńsk 1999
- Borzyszkowski J., Aleksander Majkowski (1876-1938). Biografia historyczna, Gduńsk-Wejrowò 2002
- Cieślak T., Z dziejów prasy polskiej na Pomorzu Gdańskim w okresie zaboru pruskiego, Gduńsk 1964
- Kamińska K., „Gryf” wraz z dodatkiem „Gryf Kaszubski” (1908-1934). Bibliografia zawartości, Gduńsk 1961
- Obracht-Prondzyński C., Kaszubi – między dyskryminacją a regionalną podmiotowością, Gduńsk 2002
- Pepliński W., Czasopiśmiennictwo kaszubskie w latach zaboru pruskiego. Aspekty programowe, publicystyczne i wydawnicze, Gduńsk 2002
- Pepliński W., Prasa pomorska w Drugiej Rzeczypospolitej: 1920-1939. System funkcjonowania i oblicze społeczno-polityczne prasy polskiej, Gduńsk 1987
- Romanow A., Gdańska prasa polska 1891-1920, Warszawa 1994
- Romanow A., Prasa polska w Wolnym Mieście Gdańsku 1920-1939, Gduńsk 1979
Netografiô:
- „Gryf” 1908, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/61930/edition/56773/
- „Gryf” 1921, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/65886/edition/60331/
- „Gryf” 1925, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/65896/edition/60335/
- „Gryf” 1931, nr 1 – http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/show-content/publication/59712/edition/53496/
Ikònografiô:
- Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
