Częścią kaszubskiego krajobrazu, obok wybrzeża Bałtyku i licznych jezior, są także liczne wzniesienia. Pośród nich mezoregiony geofizyczne: Wysoczyzna Damnicka na północnym wschodzie, Wysoczyzna Żarnowiecka (zwana też Lęborską) na północy (obie położone na południe od Wybrzeża Słowińskiego) oraz Wysoczyzna Polanowska na zachodzie (północna część Ziemi Bytowskiej), stanowią największe spójne formacje. We wszystkich przypadkach są to wysoczyzny morenowe, które są rzadziej zasiedlone i w dużej mierze porośnięte lasami. Na Wysoczyźnie Damnickiej zalesienie jest mniejsze, a rolnictwo ma większy wpływ na kształt krajobrazu.
Na Kaszubach znajdują się kolejne, mniejsze wysoczyzny morenowe. Wysoczyzna Gdańska oddziela Pojezierze Kaszubskie (i tereny charakteryzujące się osadnictwem kaszubskim) od obszaru Trójmiasta i Pobrzeża Kaszubskiego. Rozciąga się od północnego zachodu, w pobliżu Wejherowa, po okolice Pruszcza Gdańskiego i w swojej środkowej części, gdzie od 1979 r. znajduje się Trójmiejski Park Krajobrazowy, stanowi popularny cel turystyczny. Wzgórza większości wymienionych wysoczyzn osiągają wysokość ponad 100 m n.p.m.
Il. 1. Widok z Wieżycy na Szwajcarię Kaszubską
Najbardziej znaczącymi formacjami morenowymi są Wzgórza Szymbarskie w centralnej części Kaszub, na Pojezierzu Kaszubskim, które osiągają wysokość ponad 300 m n.p.m. Najwyższa góra Wieżyca (na terenie gminy Stężyca), mająca 329 m, jest najwyższym szczytem nie tylko Kaszub, ale także całej Niziny Środkowoeuropejskiej. Wieżyca od XIX wieku, kiedy powstała pierwsza wieża z widokiem na Pojezierze Kaszubskie (obecna wieża pochodzi z 1983 r.), jest ulubionym celem turystycznym, a zimą staje się miejscem uprawiania sportów zimowych. Od 1962 r. szczyt i część stoków objęte są ochroną jako rezerwat przyrody.
W kaszubskim dyskursie regionalnym, jak i w ogólnym dyskursie o Kaszubach, od XIX wieku utrwala się obraz pagórkowatego i falistego krajobrazu jako charakterystycznego, a wzgórza funkcjonują jako znak typowy — obok mocniej akcentowanej symboliki morza i jezior. W etniczno-regionalnej kulturze kaszubskiej taki krajobraz ma funkcję tożsamościotwórczą i w kontekście dyskursu „małej ojczyzny” staje się także ważnym elementem budowania wizerunku i marketingu turystycznego. W obu tych znaczeniach decydujące okazały się przewodniki turystyczne Aleksandra Majkowskiego, choć opierały się na wcześniejszych literackich opisach krajobrazu.
Il. 2. Rowokół – widoki przez jez. Łebsko oraz z latarni Czołpino. Współczesne szlak prowadzący na górę
Pojęcie Szwajcaria Kaszubska dla bogatego w jeziora i pagórkowato-falującego krajobrazu Pojezierza Kaszubskiego zostało przejęte do dyskursu kaszubskiego i języka polskiego dopiero w XX wieku — z języka niemieckiego, gdzie powstało w XIX wieku jako część szerszej fali podobnych określeń (np. Szwajcaria Saksońska, Czeska, Marchijska w Brandenburgii).
Wiele znamiennych wzgórz było w przeszłości miejscami kultu przedchrześcijańskiego, schronienia, a później katolickimi sanktuariami i celami pielgrzymek. Wiążą się one więc zarówno z tradycją przedchrześcijańską, jak i chrześcijańską, a także z kaszubską tradycją ludową — sagami i legendami o znaczeniu lokalnym i ponadregionalnym. Często były to wzniesienia, na których w przeszłości znajdowały się siedziby szlacheckie, starsze osady lub umocnienia. Z nimi związane są różne wersje legend o zapadłych zamkach czy zaklętych królewiankach lub księżniczkach. Niektóre góry, pagórki i wzniesienia są dziś popularnymi celami turystycznymi: Rowokół pod Smołdzinem, Wieżyca i inne.
Ze względu na rolę w kaszubskiej kulturze i literackich opisach można podzielić je na następujące grupy:
1. Wzniesienia i wzgórza jako ogólna ikona falistego krajobrazu Kaszub. Stanowią one jednocześnie przedmiot i sposób imaginacji oraz emocjonalnej idealizacji ojczyzny; symbol romantycznej melancholii, ale też surowości ziemi rolnej, a zatem i ubóstwa. Ich odmianą w rejonach położonych bezpośrednio nad Bałtykiem są klify (np. klif oksywski pod Gdynią) i wydmy, które jednak rzadziej wykorzystywane są do tworzenia obrazu Kaszub. Powyższe perspektywy szczególnie mocno ujawniły się w XX wieku w poezji kaszubskiej, jeszcze bardziej w publicystyce związanej z ruchem kaszubskim. W tym kontekście w XX wieku powstał nowy gatunek literacki — przewodniki po Kaszubach.
Na wyższy poziom abstrakcji w funkcji wzgórz i gór jako symboli kaszubskiego krajobrazu przeszedł wcześniej H. Derdowski w poemacie Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł (1880). Góry przedstawia on metaforycznie jako symbol oddalenia: „być za górami” albo „iść za góry” oznacza dużą odległość, często w sensie negatywnym.
2. Forma przejściowa między poziomem abstrakcyjnym a konkretnym — liczne wzgórza, „góry” i „kopce”, zazwyczaj stanowiące niewielkie nierówności terenu, z którymi wiązały się lokalne legendy. Są one silnie związane z okolicą i mają duże znaczenie lokalne. Na Kaszubach występują licznie i weszły do kultury ludowej oraz literatury jako fenomen. Legendy o „zapadłych zamkach” i „zaklętych królewiankach” istnieją w wielu wariantach, łącząc tradycje lokalne i ponadregionalne. Wzgórza te mają częściowo charakter naturalny, częściowo sztuczny, jako pozostałości dawnych osad, grodzisk, miejsc kultu, siedzib lokalnej szlachty. Stąd też nazwy typu „góra zamkowa”, „zamczysko”, „grodzisko”.
Do literatury XX wieku temat zamczysk i zaklętych królewianek przeszedł z tradycji ludowej. Wprowadził go Derdowski, umieszczając oba toposy na klifie oksywskim, a rozwijał Majkowski w Żëcé i przigodë Remusa, gdzie motyw zapadłego zamku i zaklętej królewianki stał się symboliczną sceną inicjacji bohatera i alegorią kaszubskiej świadomości narodowej.
Liczne legendy i podania odnoszą się do wzniesień nazywanych Łysa Góra (Łyska). Kojarzono je z czarownicami, złymi duchami i Smętkiem. Sabaty czarownic sytuowano bądź na bliżej nieokreślonych Łysych Górach, bądź na konkretnych wzniesieniach o tej nazwie, w sąsiedztwie miejscowości. Najbardziej znana jest Łysa Góra (Łësô Góra, Łiska, 225 m n.p.m.) pod Gostomiem — prawdopodobnie dawne miejsce przedchrześcijańskiego kultu. Została ona literacko spopularyzowana przez Derdowskiego i Majkowskiego, którzy uczynili z niej ważny symbol w swoich dziełach. W Remusie Łysa Góra stała się miejscem klęski bohatera i symbolem kaszubskiej niedoli.
3. Góry o specyficznej, silnej symbolice ponadlokalnej. Do nich należą przede wszystkim Garecznica i Rowokół.
– Garecznica niedaleko Gostomia to klasyczna góra zamkowa z pozostałościami grodziska, związana z legendą o „śpiących rycerzach”, którzy w chwili potrzeby mieli bronić kraju. Legendę tę opracował B. Sychta w dramacie Śpiące wojsko (1937). Garecznica jest kaszubskim odpowiednikiem gór-symboli w innych kulturach Europy Środkowej (Giewont, Říp, Sitno, Kyffhäuser, Petzen/Peca).
– Rowokół (115 m), pomiędzy jeziorami Łebsko i Gardno, powyżej Smołdzina, należy do najbardziej znanych gór regionu. Obok funkcji religijnej (miejsce kultu przedchrześcijańskiego i chrześcijańskiego) posiada bogatą symbolikę w tradycji ludowej i literaturze. W Remusie Majkowskiego stanowi najdalszy punkt podróży bohatera i miejsce symbolicznej refleksji nad historią Kaszubów, walką dobra ze złem i rolą Smętka w losach ludu pomorskiego.
4. Góry jako cele katolickich pielgrzymek. Wejherowo, Swarzewo, Sianowo to główne sanktuaria i miejsca kultu. Szczególne znaczenie mają Kalwaria Wejherowska (XVII w.) i Kalwaria Wielewska na Białej Górze (od okresu międzywojennego). W literaturze kaszubskiej oba miejsca wielokrotnie ukazywano jako odpowiedniki Jerozolimy, z silnym nacechowaniem symbolicznym. Już F. Ceynowa w Rozmòwie Pòlôcha z Kaszëbą (1843) przedstawiał Kaszuby jako Ziemię Obiecaną, a Wejherowo jako kaszubską Jerozolimę. Temat kalwarii powracał w Panu Czôrlińsczim Derdowskiego i w Remusie Majkowskiego, a następnie rozwijał się aż po współczesny renesans Świętych Gór Wejherowskich po II wojnie światowej. Od lat 70. XX wieku, a zwłaszcza po 2000 r., odnowiono również tradycję pielgrzymek na Świętą Górę Polanowską w powiecie koszalińskim, z akcentami kaszubskimi i nawiązaniami do kultu św. Ottona, apostoła Pomorza.
Miloš Řezník
Bibliografia:
- Klaman E., Rzymowski S., Skupowa J., Szukalski J., Kaszuby. Leksykon geograficzny, Gdańsk 2002
- Kuik-Kalinowska A., Tatczëzna. Literackie przestrzenie Kaszub, Gdańsk – Słupsk 2011
- Mordawski J., Atlas dziejów Pomorza i jego mieszkańców – Kaszubów, Gdańsk 2017
- Řezník M., Symboliczne i mityczne góry Kaszubów. Ich rola w kulturze i literaturze kaszubskiej od XIX wieku do okresu międzywojennego. w: Góry – Literatura – Kultura, t. 10. red. Ewa Grzęda, Wrocław 2016, s. 55–70
- Szultka Z., Świątynia na Rowokole i jej funkcje, Słupsk 2014
Ikonografia:
- Fot. Miloš Řezník
- Fot. Miloš Řezník
