Goci

Goci (łac. Gothi, Gothones, goc. Guthiuda – ‘lud Gotów’) byli jednym z ludów wschodniogermańskich, który w końcu ery przed Chrystusem zamieszkiwał południowo-wschodnie części Skandynawii, objęte przez współczesne szwedzkie prowincje Östergötland i Vestergötland oraz przypuszczalnie wyspy bałtyckie Gotlandię i Olandię. W pierwszych latach po Chrystusie przepłynęli na południowe wybrzeże Bałtyku i osiedli w rejonie dolnej Wisły, na Wysoczyźnie Elbląskiej, zachodniej części Pojezierza Mazurskiego oraz na terenie Borów Tucholskich, Kaszub, Krajny i północnej Wielkopolski. Tereny dzisiejszego Pomorza Wschodniego, które nazywali Gothiskandza, Goci wespół z Gepidami zamieszkiwali ok. półtora wieku. Następnie wzdłuż Wisły i Bugu lub Narwi Goci, a za nimi Gepidzi, zawędrowali na wybrzeża Morza Czarnego, gdzie między 200 a 375 r. założyli swe stałe siedziby. Tam w późniejszym czasie podzielili się na Wizygotów (Gotów zachodnich), zamieszkujących tereny na zachód od dolnego Dniepru i Ostrogotów (Gotów wschodnich), których siedziby znajdowały się na wschód od tej rzeki. Wskutek najazdu Hunów ok. 370–375 r., Goci zostali wyparci na terytorium Imperium Rzymskiego. Jedynie część z nich przetrwała ów najazd, skupiając się na Krymie, gdzie ich język przetrwał do XVI w. Ostrogoci opanowali Panonię, a później Italię, gdzie utworzyli królestwo ze stolicą w Rawennie. W późniejszym czasie ulegli Longobardom. Wizygoci po długiej i niszczycielskiej wędrówce w 410 r. pod wodzą Alaryka złupili Rzym, a następnie założyli swoje królestwo na terenie dzisiejszej południowo-zachodniej Francji ze stolicą w Tuluzie. Z czasem, pod naciskiem Franków, przenieśli swoje siedziby do Hiszpanii, gdzie w VIII w. ulegli Arabom.

Zdaniem językoznawców śladem pobytu Gotów na ziemiach polskich są nazwy rzek Bug, San, Strwiąż, Wiar, Skrwa i Tanew oraz nazwa miejscowa Grudziądz, a Słowianie z ich języka zapożyczyli wyrazy: chyża, chlew, chleb, hełm, chełm (wzgórze), osioł, wielbłąd, kociło, pułk, skot, ksiądz itp.

Ślady materialne, które Goci pozostawili po sobie na Pomorzu, odkrywane głównie na cmentarzyskach, archeolodzy nazwali kulturą wielbarską – od cmentarzyska w Malborku-Wielbarku. Pochówki Gotów zdecydowanie różniły się od tych, jakie stosowała wyparta przez nich ludność kultury oksywskiej. Obok dominujących dotąd grobów ciałopalnych, pojawiły się również pochówki szkieletowe. Ciała zmarłych przed pogrzebaniem umieszczano w pewnego rodzaju trumnach, wykonanych z wydrążonych drewnianych kłód. Obrządek ciałopalny wykonywany był w dwóch formach: grobach jamowych i w popielnicowych. Z wyposażenia grobów całkowicie zniknęła broń, która powszechnie występowała w grobach kultury oksywskiej (→ Oksywie). Goci wyposażali groby swych zmarłych głównie w naczynia gliniane i różnego rodzaju ozdoby, jak: wisiorki, zapinki, szpile, bransolety, a także okucia pasa, sprzączki oraz rogowe lub kościane grzebienie. Często spotyka się kolie ze szklanych lub bursztynowych paciorków. Szczególnym zjawiskiem jest nowa forma cmentarzy, gdyż obok płaskich, pojawiają się kurhany oraz kamienne kręgi.

Pomorskie kamienne kręgi, o średnicy 10–40 m, zbudowane z pionowo postawionych kamieni o wysokości od 70 do 150 cm ustawionych co 3–6 m, powstawały w I–III w. po Chrystusie. Podobne do nich kręgi w Skandynawii są o dwa wieki starsze. Wśród archeologów nie ma jednomyślności, jakie było ich przeznaczenie. Jedni twierdzą, iż miały one związek wyłącznie z pochówkami, inni wiążą je z miejscami narad czy obrad starszyzny mieszkających tu wówczas wspólnot. Przemawiać ma za tym jeden z kręgów odkrytych w Węsiorach, pod którym nie odnaleziono żadnego pochówku. Przeciwnicy tej teorii zwracają uwagę, iż tradycja skandynawskich thingów (zgromadzeń mężczyzn) była poświadczona źródłowo dopiero tysiąc lat później.

Jeszcze wiek temu na Pomorzu spotykało się całkiem sporo kamiennych kręgów. Rozwój budownictwa, szczególnie drogowego, pociągnął za sobą proces ich niszczenia, gdyż kamień stał się cennym materiałem budowlanym. Obecnie kamienne kręgi, prócz wspomnianych Węsior, przetrwały i są udostępniane do zwiedzania w Odrach, Leśnie i Babim Dole–Trątkownicy. Miejsca te w ciągu wieków obrosły licznymi legendami. Jedna z nich dotyczy cmentarzyska w Babim Dole, które miejscowi nazywali „Kamiennym weselem”. Legenda głosi, iż w jednym z gospodarstw przygotowywano wesele. Kiedy weselnicy wyruszyli na ślub do kościoła w Kiełpinie, przyszykowaniem uroczystego obiadu zajęła się kucharka, którą zajęła rozmową sąsiadka. Gdy kucharka spostrzegła przez okno nadjeżdżający orszak weselny, zdała sobie sprawę z tego, że nie zdoła już podać obiadu. Zdenerwowana wykrzyknęła: „Obyście skamienieli!” W tej samej chwili przekleństwo stało się rzeczywistością, a zamienieni w głazy weselnicy do dziś stoją w osobliwym orszaku obok drogi.

Kamienne kręgi są częściowo chronione jako rezerwaty, stanowią główny punkt ścieżek dydaktycznych, cele tras rowerowych, a w różnego rodzaju publikacjach pojawiają się relacje z pobytu w tych miejscach, mniej lub bardziej fantastyczne przypuszczenia o powodach ich powstania, wpływu kręgów na człowieka, jego zdrowie, wywoływania paranormalnych zjawisk. Najbardziej pobudzają wyobraźnie kręgi w Węsiorach, często określanymi jako „Polskie Stonehenge”. W konsekwencji stają się jednymi z najatrakcyjniejszych – nie tylko turystycznie – obiektów na Kaszubach.

Tomasz Rembalski

Bibliografia:

• Czekanowski J., Goci, [w:] Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, pod red. W. Kowalenki, G. Labudy, T. Lehra-Spławińskiego, t. II, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964, s. 121–124
• Grabarczyk T., Próba periodyzacji kultury wielbarskiej na Pomorzu, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, 1985, nr 7, s. 27–32
• Kalka P., Ellwart J., Archeologiczne zabytki Pomorza. Województwo pomorskie, Gdynia 2017
• Kasperski R., Problem etnogenezy Gotów w ujęciu Herwiga Wolframa: refleksje nad metodą, „Kwartalnik Historyczny”, 2011, z. 3, s. 399–429
• Kmieciński J., Goci, [w:] Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, pod red. W. Kowalenki, G. Labudy, T. Lehra-Spławińskiego, t. II, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964, s. 124–126
• Kokowski A., Skarby wschodnich Gotów, Koszalin 1998
• Manteuffel T., Goci, [w:] Słownik starożytności słowiańskich. Encyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, pod red. W. Kowalenki, G. Labudy, T. Lehra-Spławińskiego, t. II, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964, 126–127
• Walenta K., Kręgi kamienne na cmentarzyskach kultury wielbarskiej na Pomorzu i ich związek z obrzędami i praktykami kulturowymi, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, 2007, nr 25, s. 129–154

Ikonografia:

1. Fot. Tomasz Rembalski