Gąsawa je to môlëzna sparłãczonô z tzw. gąsawską przesprawą, co òznôczô pòlsczi i kaszëbskò-pòmòrsczi môl pamiãcë, wiec piastowsczich ksążãtów, biskùpów i wielmòcnëch w Gąsawie w nordowò-wschòdny Wiôlgòpòlsce w lëstopadnikù 1227 r., skùńczony napadënkã i zabicym krakòwsczégò ksyżëca-seniora Leszka Biôłégò, chtëren je trzimóny za slédnégò Piasta, co pò prôwdze miôł senioralné rządë. Dlôte w pòlsczi nôrodny historiczny òpòwiedni zjôzd w Gąsawie trzimają za pòczątk nôgłãbszégò krizysu dzélnicowégò rozbicô strzédnowiekòwi Pòlsczi. Równoczasno òsłabienié rządów dało mòżlëwòtã emancypacji i rozwiju gduńsczégò ksyżëstwa, jaczé ùdostało samòstójnotã òd pòlsczich panowników. Gduńsczi ksążã Swiãtopôłk II, donëchczas mést zarządca Pòmòrzô, béł òdnądka do czësta niezanôleżny, czegò znakã bëła pòzmiana ùżiwónégò titla (dux miast princeps). W regionalny pòmòrsczi i nowòczasny kaszëbsczi historiczny tradicji òznôczało to pòczątk nôbëlniészégò cządu w historii regionu: pòmòrskò-gduńsczé ksyżëstwò je wej trzimóné za strzédnowiekòwą fòrmã gwôsny kaszëbsczi państwòwòscë, a pòmòrsczi ksążãta – za kaszëbsczich panowników.
Zjôzd w Gąsawie béł zòrganizowóny, żebë zakùńczëc sztridë midzë Piastama, òsoblëwie wiôlgòpòlsczim ksyżëcã Władisławã Òdonicã a kùjawsczim ksãcã Władisławã Laskònodżim; w te spiérczi béł téż włączony Swiãtopôłk Gduńsczi. Napadënk béł zrëchtowóny reno 23 lëstopadnika 1227 r., czej ksążãta przebiwelë w łaznie. Leszk II béł zabiti òb czas ùcekù krótkò wsë Môrcënkòwò, a wrocławsczi ksyżëc Henrik I Brodati cãżkò reniony. Òbwiniô sã za tã przesprawã colemało Swiãtopôłka II i jegò zdrësznika Władisława Òdonica (a Władisłôw Laskònodżi béł zdrësznikã Leszka Biôłégò i Henrika Brodatégò). Wôrt równak dac bôczenié na to, że Laskònodżi nie pòjawił sã òsobisce, a Òdonic i Swiãtopôłk nie dostelë niżódnëch kòscelnëch sztrôfów, co bë mùszało sã stac, czejbë bëlë mòrdarzama. Ùdba ò tim, że nôwikszi ùdzél w przesprawie mô Swiãtopôłk, bëła pierszi rôz wërazno zapisónô we Wiôlgòpòlsczi Kronice w kùńcu XIII w., rozwiniãtô i rozkòscérzonô dopiérze przez Jana Długòsza, na jaczégò teksce òpiérają sã pózniészé pòlsczé przedstawienia gąsawsczégò zjazdu.
Il. 1. Jón Matejkò: Smierc Leszka Biôłégò, òléj, 1880
W lëteraturze i historiczny kùlturze kaszëbsczi rësznotë tã témã òpisywelë rozmajice. A. Majkòwsczi pòmijô Gąsawã i ùdzél Swiãtopôłka w Historii Kaszubów (1938), chòc ju w 1922 r. w Gryfie òstro òdrzucył przedstôwianié ksyżëca w sprawie Gąsawë jakno zdrôdcë, co „nié leno ni mô historicznégò ùdokaznieniô, ale ùderzô we wseczëca Pòmòrzana, tczącégò swòjich wiôldżich lëdzy […]. Robòce tegò ksãca, równo wiôldżégò wòjarza i pòlitika, dzysô pò tëli wiekach jesz zawdzãcziwómë, że naju nie dobëła niemczëzna. Dlôte słëchô sã jemù wdzãcznô pamiãc pòtómków, a më bë mielë stawiac gò pòmòrsczi młodzëznie za mòdło, a nié znankòwac mionã zdrôdcë”. Téż J. Karnowsczi protestowôł procëm narracji ò przesprawie abò zdradze i chcôł, żebë dawac bôczenié na regionalny historiczny pòzdrzatk, òsoblëwie w naùczanim historii w pòmòrsczich szkòłach. T. Bòlduan, nawlékającë do badérowaniów S. Kùjota, nie wierził w przesprawã Swiãtopôłka i interpretowôł jegò dzejania òb czas Gąsawë jakò zwëczajny ùdzél w strzédnowiekòwëch biôtkach ò rządë (1966). G. Labùda za pòmòcą kriticznégò zestawieniô strzédnowiekòwëch relacjów pòkôzôł genezã legendë ò nôwôżniészi rolë Swiãtopôłka w zabicym Leszka Biôłégò.
W pòlsczim kùńszce témã zaprezentowôł Jón Matejkò w céchùnkù Sejm w Gąsawie (1866), przedstôwiającym òbradë ksążãt, biskùpów i wielmòcnëch, a téż w òbrazu Smierc Leszka Biôłégò (1880), ze sceną ridowników, co atakùją òd tëłu ùcékającégò nadżégò Leszka na kòniu (òd 1948 r. w zbiorach Nôrodnégò Mùzeùm we Gduńskù). W rolë mòrdarza je tu Swiãtopôłk Gduńsczi. Na môlu tradicyjno trzimónym za plac skònu Leszka w Górnym Môrcënkòwie je pòmnik Leszka Biôłégò na kòniu. Je to replika pòmnika aùtorstwa krakòwsczégò żłobiarza Jakùba Juszczika, pòchôdającégò z 1927 r. i znikwionégò òb czas II swiatowi wòjnë. Dzysdniowô kòpiô pòwstała w 1973 r.
Miloš Řezník
Il. 2. Pòmnik przedstôwiający zabicé Leszka Biôłégò w Górnym Môrcënkòwie kòl Gąsawë, 1927
Bibliografiô:
- T. Bolduan, Książę Świętopełk, Gduńsk 1966
- T. Jurek, Gąsawa – w obronie zdrajcy, „Roczniki Historyczne”, 1996, nr 62, s. 151–167
- S. Kujot, Samodzielność książąt pomorskich i „zbrodnia” pod Gąsawą, „Warta. Tygodnik poświęcony nauce, rozrywce i wychowaniu”, 1874, nr 1, s. 217–219, 225–227.
- G. Labuda, Śmierć Leszka Białego (1227), „Roczniki Historyczne”, 1995, nr 61, s. 7–36.
- G. Labuda, Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. 1: Czasy średniowieczne, Gduńsk 2020
- A. Majkowski, Historia Kaszubów, Gdiniô 1938
- A. Semkowicz, Zbrodnia Gąsawska, „Ateneum. Pisma naukowe i literackie”, 1886, nr 3, s. 328–348
- M. Smoliński, Świętopełk Gdański, Pòznań 2016
Ikònografiô:
- Òdj. Nôrodné Mùzeùm w Gdańsku
- Òdj. Jakùb Juszczik, kòpiô z 1973 r.
