Fenikòwsczi Frãcëszk

F. Fenikòwsczi ùrodzył sã 15.05.1922 w Pòznaniu, a ùmarł 15.12.1982 r. we Warszawie. Béł pòetą i rézownikã, gazétnikã i pisarzã, piesniodzejã Kaszëbów i mòrza, lubòtnikã ùszłotë Gduńska i Pòmòrzô. Pòchòdzył ze szkólnowsczi familie. Òjc Marión, dr klasyczny filologie béł profesorã w Gimnazjum sw. Marii Magdalénë, jaczégò Frãcëszk béł ùczniã. Maturã zdôł dopiérze pò wòjnie, robiącë w latach òkùpacje w rozmajitëch warkach. Sztudérowôł pòlonistikã na Pòznańsczim Ùniwersytece, piszącë magistersczi dokôz ò mòrsczich mòtiwach w pòezje Mickewicza. Òd dzecnëch lat ùkòchôł wej mòrze i Òksëwié, dze jakno malis spãdzył lato ze starszima w rëbacczi chëczë, pòznôwającë Kaszëbów, z chtërnyma sparłãcził sã na całé żëcé. To prawie jima namienił zachtny dzél swòjégò pòeticczégò i prozatorsczégò ùtwórstwa. Pò sztudiach, w 1948 r., zamieszkôł w Gdinie, dze robił w redakcje „Dziennika Bałtyckiego”, na jaczégò starnach wespół z L. Bądkòwsczim promòwôł kaszëbiznã, pòmôgającë lëterackò debiutowac kaszëbsczim ùtwórcóm – m.jin. J. Piepce i A. Nôglowi. Kaszëbskò-pòmòrsczim témóm namienił wiele wiérztów, radiowëch słëchawiszczów, òpòwiôdaniów, romanów, pùblicystikã, telewizyjné i filmòwé scenarniczi. Słëchôł do nôbarżi pòpùlarnëch pisarzów w kraju. Jegò dokazë trafiłë do szkòłowëch programów. Parłãczny nakłôd jegò ksążków béł wikszi jak 1 250 000 egz. Westrzód nich są pòeticczé tomiczi: Lewy brzeg (1951), Oddycham morzem (1956), Statek błaznów (1959), Wlazł kotek na płotek czyli polska poezja w przekroju (parodiô 1960), Brigidka o srebrnym głosie (Gduńskô balada 1962), Bal kapitański (1967), Msza żałobna (1972), Gramatyka morza (1972), Kamienne kręgi (1974), Na początku było Oksywie (1978), Zamki z piasku (1979), Ręka i miecz (1980). Wnet w kòżdim z nich nalézemë dzélëczi zrzeszoné z Kaszëbama i mòrzã, z historią i dzysdniowòscą, wiérztë namienioné pòjedincznym pòstacjóm – np. W. Rogalë i A. Pastwie – môlóm (Wdzydze, Òksëwié) i wiôldżim tragedióm, przëwòłiwóné w rozmajitëch òbrobieniach, prowadnikach, wëkùmóné na pòmnikach. Przëmiarã slédnégò ôrtu je pòemat Msza żałobna, namieniony zabitim przédno w KL Stutthof i w Piôsznicë. Na pòmniku w Mùzeùm w Sztutowie są taczé słowa:

„Z pokolenia niech głos nasz
idzie w pokolenie:
O pamięć, nie o zemstę
proszą nasze cienie!
Los nasz dla was przestrogą
ma być – nie legendą.
Jeśli ludzie zamilkną,
głazy wołać będą!”.

Pòjôwiają sã òne téż jakno swójné mòtto w niejedny ksążce. Fùnksnérëją jakno nôdpis w niemiecczim jãzëkù na tôflë w kòscele w Bergen, pòstawiony na wdôr Pòlôchów – sôdzewëch KL Bergen-Belsen.

Spòmidzë wiele jegò romanów zachtny dzél tikô sã Gduńska, stolëcë Kaszëbów, żëjącëch tu nié leno westrzód marénów, kaprów, rëbôków i stoczniowców. Jich title téż gôdają same za se. To m.jin.: Zakręt Pięciu Gwizdków, Pierścień z łabędziem, Długie morze, Rękopis z gospody „Pod łososiem”, Zapadły zamek, Kaper z „Morskiego Psa”, Baszta Trzech Koran, Smok Króla Augusta… Nôbarżi kaszëbsczi je Zapadły zamek – pòwiesc namienionô dzecnym i młodzëznowim latóm F. Cenôwë, òjca kaszëbsczi lëteraturë i regionalizmù.

Równo wielną, a mòże i wielniészą grëpą jegò romanów są ùsôdzczi czerowóné do dzecy, w jaczich pisôrz mô zamkłé skòpicą mòtiwów z kaszëbsczi lëdowi kùlturë, swiata wierzeniów, krôjnë brawãdów i legend, mitów i demònów, szpòrtów, jãzëka i tradicje. Do nôbarżi znónëch słëchają: Okręt w herbie – gduńsczé legendë; Bursztynowe serce – kaszëbsczé brawãdë; Gburzy z Gnieżdżewa – bëlacczé gôdczi… Westrzód pùpkòwëch dramatów, wëstôwiónëch m.jin. przez teatrë we Gduńskù, Słëpskù, Torniu, są Dumna legenda. Rzecz o Janie z Kolna i Legenda o gdańskim iglarzu a téż Zaczarowane skrzypki.

Fenikòwsczi béł lubòtnikã krajoznajôrsczich wanogów i mòrsczich rézów, chtërnëch brzadã są tomë wiérztów, a przede wszëtczim repòrtażów, np.: Kaloszem do Skandynawii, Pod Tarczą Sobieskiego, Zakochani w Rozewiu, Czwarty wymiar południa. Towarzëłë mù w tëch rézach tej-sej jegò ùkòchóné białczi, dlôte wiele napisónëch wnenczas wiérztów nalézemë w tomikù wëdónym ju pò smiercë pt. To dla Ciebie… (2016), zebrónym przez jegò drëgą białkã – Irénã z Hozakòwsczich 1° voto Òrzechòwską, dzãka chtërny òstawił Gduńsk (do jaczégò przecygnął z Òrłowa) i òstôł mieszkańcã Warszawë. Nigdë równak nie zerwôł łączbë z Kaszëbama i Pòmòrzim, pùblikùjącë do kùńca m.jin. na starnach „Pòmeranii”. Na wieczi na Kaszëbë wrócëła z Warszawë (pòsmiertno – pòchòwóny òstôł na smãtarzu parafie sw. Katarzënë na Służewcu) jegò bòkadnô biblioteka i archiwalnô spôdkòwizna, przekôzónô przez nôblëższich do MKPPiM we Wejrowie. Są w ni niewëzwëskóné donąd historiczné i historiczno-lëteracczé zdrzódła. Fenikòwsczémù (i Bądkòwsczémù) zawdzãcziwają Kaszëbë òdkrëcé i promòcjã ùtwórstwa m.jin. A. Nécla. Wszëtcë trzeji trzimają wôżné môle w panteònie nôbëlniészich ùtwórców kaszëbskò-pòmòrsczi lëteraturë; òstelë wëprzédniony kaszëbsczim Noblã – Medalã Stolema (→ kaszëbsczé nôdgrodë)!

F. Fenikòwsczi béł méstrã szpòrtownëch, wiérztowónëch dedikacjów. W tomikù Kamienne kręgi, darowónym w lëstopadnikù 1975 r. leno co pòznóny, a wnetka białce Irénie, wpisôł:

„Piękna nasza ziemia polska
od Chicago do… Tobolska,
lecz najbardziej mnie zachwyca
Hel, Rozewie i Wieżyca,
„jeśli nie chcesz mojej zguby”
– pojedź ze mną na Kaszuby,
chcę, by Ci się co noc śniła
ma pomorska ziemia, Miła!”

Józef Bòrzëszkòwsczi

Bibliografiô:

• Drywa D., Franciszek Fenikowski – twórczość i związki z Ziemią Kaszubską, „Przeszłość i pamięć”, 1999, nr 4
• Dziewicki J., Wspomnienie o Franciszku Fenikowskim – redaktorze „Rejsów”, „Gdański Rocznik Kulturalny”, t. 9 (1985), 1989
• Flisikowska A., Gdańsk literacki. Od kontrolowanego do wolnego słowa (1945-2005), Gduńsk 2011
• Franciszek Fenikowski, Kaszuby na nowo opisane, monografia zbiorowa pod red. D. Kalinowskiego, Słëpsk-Gduńsk 2012
• Gdańsk literacki, oprac. M. Kowalewska, Gdiniô 1964
• Gdańsk w literaturze. Bibliografia od roku 997 do dzisiaj, t. 5: 1945-1979, red. L. Rybicki, Gduńsk 2007
• Kuncewicz P., Leksykon polskich pisarzy współczesnych, t. I, A-M, Warszawa 1995
• Nowaczewski A., Trzy miasta trzy pokolenia, Gduńsk 2007
• Wojewódka B., Spuścizna Franciszka Fenikowskiego w zbiorach Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, „Acta Cassubiana”, t. IV, 2002

Ikònografiô:

1. Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
2. Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
3. Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
4. Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut