Fenikowski Franciszek

F. Fenikowski urodził się 15.05.1922 w Poznaniu, zmarł zaś 15.12.1982 r. w Warszawie. Był poetą i podróżnikiem, dziennikarzem i pisarzem, piewcą Kaszubów i morza, miłośnikiem przeszłości Gdańska i Pomorza. Pochodził z rodziny nauczycielskiej. Ojciec Marian, dr filologii klasycznej był prof. w Gimnazjum św. Marii Magdaleny, którego Franciszek był uczniem. Maturę zdał dopiero po wojnie, pracując w latach okupacji w różnych zawodach. Studiował polonistykę na Uniwersytecie Poznańskim, pisząc pracę magisterską o motywach morskich w poezji Mickiewicza. Od dziecka ukochał bowiem morze i Oksywie, gdzie jako brzdąc spędził z rodzicami w rybackiej chacie lato, poznając Kaszubów, z którymi związał się na całe życie, poświęcając im znaczną część swojej twórczości poetyckiej i prozatorskiej. Po studiach, w 1948 r., osiadł w Gdyni, pracując w redakcji „Dziennika Bałtyckiego”, na łamach którego wspólnie z L. Bądkowskim promował kaszubszczyznę, ułatwiając debiuty literackie kaszubskich twórców – m.in. J. Piepki i A. Nagla. Problematyce kaszubsko-pomorskiej poświęcił liczne wiersze, słuchowiska radiowe, opowiadania, powieści, publicystykę i scenariusze telewizyjne i filmowe. Należał do najbardziej popularnych pisarzy w kraju. Jego utwory znalazły się w programach szkolnych. Łączny nakład jego książek przekroczył 1 250 000 egz. Wśród nich są tomiki poetyckie: Lewy brzeg (1951), Oddycham morzem (1956), Statek błaznów (1959), Wlazł kotek na płotek czyli polska poezja w przekroju (parodia 1960), Brigidka o srebrnym głosie (Ballada gdańska 1962), Bal kapitański (1967), Msza żałobna (1972), Gramatyka morza (1972), Kamienne kręgi (1974), Na początku było Oksywie (1978), Zamki z piasku (1979), Ręka i miecz (1980). Niemal w każdym z nich znajdujemy wątki związane z Kaszubami i morzem, z historią i współczesnością, wiersze poświęcone konkretnym postaciom – np. W. Rogali i A. Pastwie – miejscom (Wdzydze, Oksywie) i wielkim tragediom, przywoływane w różnych opracowaniach, przewodnikach, wyryte na pomnikach. Przykładem ostatniego rodzaju jest poemat Msza żałobna, poświęcony pomordowanym głównie w KL Stutthof i w Piaśnicy. Na pomniku w Muzeum w Sztutowie znalazły się z niego słowa:

„Z pokolenia niech głos nasz
idzie w pokolenie:
O pamięć, nie o zemstę
proszą nasze cienie!
Los nasz dla was przestrogą
ma być – nie legendą.
Jeśli ludzie zamilkną,
głazy wołać będą!”.

Figurują one także jako swoiste motto w niejednej książce. Stanowią również napis w języku niemieckim na tablicy w kościele w Bergen, upamiętniającej Polaków – więźniów KL Bergen-Belsen.

Wśród wielu jego powieści gros dotyczy dziejów Gdańska, stolicy Kaszubów, obecnych tu nie tylko wśród marynarzy, kaprów, rybaków i stoczniowców. Ich tytuły również mówią same za siebie. To m.in.: Zakręt Pięciu Gwizdków, Pierścień z łabędziem, Długie morze, Rękopis z gospody „Pod łososiem”, Zapadły zamek, Kaper z „Morskiego Psa”, Baszta Trzech Koran, Smok Króla Augusta… – Najbardziej kaszubski jest Zapadły zamek – powieść poświęcona dzieciństwu i młodości F. Ceynowy, ojca literatury i regionalizmu kaszubskiego.

Równie liczną, a może i liczniejszą grupę jego powieści stanowią utwory adresowane do dzieci, w których pisarz zawarł moc wątków z kaszubskiej kultury ludowej, świata wierzeń, krainy baśni i legend, mitów i demonów, humoru, języka i tradycji. Do najpopularniejszych należą: Okręt w herbie – legendy gdańskie; Bursztynowe serce – baśnie kaszubskie; Gburzy z Gnieżdżewa – gadki bylackie… Wśród dramatów lalkowych, wystawianych m.in. przez teatry w Gdańsku, Słupsku, Toruniu, są Dumna legenda. Rzecz o Janie z Kolna i Legenda o gdańskim iglarzu oraz Zaczarowane skrzypki.

Fenikowski był miłośnikiem wędrówek krajoznawczych i podróży morskich, których efekty to tomy wierszy, a przede wszystkim reportaży w rodzaju: Kaloszem do Skandynawii, Pod Tarczą Sobieskiego, Zakochani w Rozewiu, Czwarty wymiar południa. Towarzyszyły mu w tych podróżach niekiedy jego umiłowane kobiety, stąd wiele powstałych wówczas wierszy znajdziemy w tomiku wydanym już po śmierci pt. To dla Ciebie… (2016), zebranym przez jego druga żonę – Irenę z Hozakowskich 1° voto Orzechowską, dzięki której opuścił Gdańsk (dokąd sprowadził się z Orłowa) i został obywatelem Warszawy. Nigdy jednak nie zerwał kontaktów z Kaszubami i Pomorzem, publikując do końca m.in. na łamach „Pomeranii”. Na wieki na Kaszuby wróciła z Warszawy (pośmiertnie – pochowany został na cmentarzu parafii św. Katarzyny na Służewcu) jego bogata biblioteka i spuścizna archiwalna, przekazana przez najbliższych do MPiMKP w Wejherowie, zawierająca niewykorzystane dotąd źródła historyczne i historyczno-literackie. Fenikowskiemu (i Bądkowskiemu) zawdzięczają Kaszuby odkrycie i promocję twórczości m.in. A. Necla. Wszyscy trzej zajmują ważne miejsca w panteonie najwybitniejszych twórców literatury kaszubsko-pomorskiej; zostali wyróżnieni kaszubskim Noblem – Medalem Stolema (→ kaszubskie nagrody)!

F. Fenikowski był mistrzem dowcipnych, wierszowanych dedykacji. W tomiku Kamienne kręgi, darowanym w listopadzie 1975 r. ledwie poznanej, wkrótce żonie Irenie, wpisał:

„Piękna nasza ziemia polska
od Chicago do… Tobolska,
lecz najbardziej mnie zachwyca
Hel, Rozewie i Wieżyca,
„jeśli nie chcesz mojej zguby”
– pojedź ze mną na Kaszuby,
chcę, by Ci się co noc śniła
ma pomorska ziemia, Miła!”

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Drywa D., Franciszek Fenikowski – twórczość i związki z Ziemią Kaszubską, „Przeszłość i pamięć”, 1999, nr 4
• Dziewicki J., Wspomnienie o Franciszku Fenikowskim – redaktorze „Rejsów”, „Gdański Rocznik Kulturalny”, t. 9 (1985), 1989
• Flisikowska A., Gdańsk literacki. Od kontrolowanego do wolnego słowa (1945-2005), Gdańsk 2011
• Franciszek Fenikowski, Kaszuby na nowo opisane, monografia zbiorowa pod red. D. Kalinowskiego, Słupsk-Gdańsk 2012
• Gdańsk literacki, oprac. M. Kowalewska, Gdynia 1964
• Gdańsk w literaturze. Bibliografia od roku 997 do dzisiaj, t. 5: 1945-1979, pod red. L. Rybickiego, Gdańsk 2007
• Kuncewicz P., Leksykon polskich pisarzy współczesnych, t. I, A-M, Warszawa 1995
• Nowaczewski A., Trzy miasta trzy pokolenia, Gdańsk 2007
• Wojewódka B., Spuścizna Franciszka Fenikowskiego w zbiorach Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie, „Acta Cassubiana”, t. IV, 2002

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski
3. Źródło: Instytut Kaszubski
4. Źródło: Instytut Kaszubski