Kònkùrs òrganizowóny rok w rok òd 2002 r. dlô promòwaniô i ùlepszaniô òrtograficzny pòprawnoscë kaszëbsczégò jãzëka. Òkróm nôstarszégò recytatorsczégò kònkùrsu Rodnô mòwa (òd 1972 r.) i Akademii kaszëbsczi bôjczi (od 2011 r.) je to nôwikszô edukacjowò-kùlturalnô pòdjimizna KPZ.
Pierszé diktando pisało 42 lëdzy, w jednôstim mùszelë regùlaminã ògrańczëc lëczbã ùczãstników do reprezentacji szkòłów, a dzysdnia w finale bierze ùdzél wicy jak 200 lëdzy: ùczniowie w kategóriach pasownëch do dzélów edukacji i ùstny (amatorzë i warkòwi). W finale pòznôwómë dobiwców: Nômiészi/ Malinczi/ Môłi/ Strzédny/ Wiôldżi Mésterk Kaszëbsczégò Pisënkù a téż Méster Kaszëbsczégò Pisënkù i Warkòwi Méster Kaszëbsczégò Pisënkù; co piãc lat kòżdi z nich mòże jic na miónczi ò titel Arcyméstra Kaszëbsczégò Pisënkù. Od 2007 r. ten pòczestny titel mają: Iwóna Makùrôt z Kòscérznë, Eùgeniusz Prëczkòwsczi z Banina (gmina Żukòwò), Elżbiéta Bùgajnô z Ramlejów (gmina Somònino) i Dark Majkòwsczi z Bawernicë (gmina Parchòwò).
Il. 1. W rokù 2012 pòjawiło sã wiôldżé przechódné pióro wëżłobioné przez Czesława Birra, ùfùndowóné przez Stowôrã Szkólnëch Kaszëbsczégò Jãzëka „Remùsowi Drëszë”, jaczé trôfiô do szkòłë, w chtërny mdze pisóné pòsobné diktando.
Kaszëbsczé Diktando mô dwa pòdtitle: Piszã pò kaszëbskù to deklaracjô: ‘piszã [terô] diktando’, ‘piszã [tak dobrze jak pò pòlskù] pò kaszëbskù’, ale téż ‘słëchóm do piszącëch pò kaszëbskù’, co stôwô sã deklaracją juwernotë. Zmòcnienim tegò swiôdectwa je drëdżi pòdtitel Królewiónka w pałacu, narzeszenié do alegòrii kaszëbiznë z arcydokazu Żëcé i przigòdë Remùsa. Pierszé diktando bëło w GÙ, co miało swój symbòliczny znaczënk, zjiscëła sã – jak pòdczorchiwô przédnô ùdbòdôwczka diktanda W. Czedrowskô – wizjô z wiérztë J. Trepczika:
„Skażoną miôł ce, wej, cëzyńc i znikwic chcôł do nédżi, le më cë dómë w pałac przińc i w pierszé sadnąc rédżi” (Kaszëbskô mòwa).
Òbrôz przëwòłóny we wiérzce je nawléczenim do królewiónczi, jaką Remùs miôł przeniesc do zómkù (→ zapadłi zómk), co na symbòliczny ôrt bë òznôczało òdrodã kùlturë i jãzëka Kaszëbów:
„Nie ùważôj na swòjã małosc i żôrotnosc. Wëstrzélë okã kù swòji gwiôzdze a ùdzyrzë serce do wiôldżi sprawë. Zdrzë, jak pëszny ten zómk! Czej złoti mój bót postawiã na jegò stopienie, znikną bòrë wkół a wëroscą chatë szczestlëwëch lëdzy, co żdają zbawieniô, jak jich królowô. Wstónie niewiadomi swiatu lud, ò chtërnym dzeje dôwno pisac òprzestałë i znôwù płëgama òrac bãdze zemiã i żôglama jezdzëc bãdze pò wòdach. Tej przëbôczi sobie swiat, że lud taczi żił w czasach dôwno minionëch i dzëwic sã bãdze, że znôwù żëje. (…) Bëła jem niemòwą, ale dzysô móm wòlą mówieniô. Ùdzyrzë dëcha i wierzë w swòjã mòc” (A. Majkowski, Żëcé i przigòdë Remùsa, Dzél I, Rozdzél III).
Il. 2. Kaszëbsczé Diktando, 2017
W rokù jëbleùszu (2012), czedë òrganizatorã zôs béł Ùniwersytet, òstało wëzwëskóné znóné ju zéwiszcze kònkùrsu do promòcji placu; na plakatach pòdtitel brzëmiôł: Królewiónka w stolëcë Kaszëb (→ stolëce Kaszëb). Ten jeden rôz béł przërëchtowóny téż tekst (100 merków) dlô VIP-ów. Westrzód piszącëch bëlë m.jin.: przédnik KPZ Ł. Grzãdzëcczi, prof. É. Wittbrodt – senatór RP, pòsélczka na Sejm RP K. Kłosin, bùrméster Bëtowa R. Sylka, gòspòdôrz diktanda z 2010 r., dzejarze Zrzeszeniô: B. Cërocczi, J. Nacel, J. Hoppe.
Pierszé diktando wespółòrganizowelë słëchińcowie pòdiplomòwégò sztudium, jaczégò czerownikã béł prof. J. Tréder. Òn téż rëchtowôł pierszé tekstë, a do 2014 r. werifikòwôł zapisënczi. Diktando mô pòmagac w standarizacji jãzëka w cządze sztôłtowaniô sã dzysdniowi kaszëbsczi jãzëkòwi normë, tej tekstë – nie zdrzącë na aùtora abò môl òrganizacji kònkùrsu – zapisóné są w znormalizowónym pisënkù wedle wskôzów kaszëbsczégò pisënkù z 13.05.1996 (z pózniészima reglama RKJ). Òd 2009 r. wëbiérô tekstë J. Pòmierskô, w latach 2015–2019 bãdącë przedstôwczką Centrum Kaszëbsczégò Jãzëka i Kùlturë na GÙ (Centrum òstało zamkłé na skùtk restrukturizacji ùniwersytetu).
Diktando dzãka mòbilizowaniu do òrtograficznëch czwiczënków pòdnôszô jãzëkòwé kómpetencje ùczniów, szkólnëch, gazétników, ale fòrmùła kònkùrsu mô szerszé kùlturowé spòdlé. Rok w rok przédnym òrganizatorã je jinszi part KPZ, a rozegracjô je w terenie, co dôwô leżnosc do pòznaniô regionu, ùrësznieniô strzodowiszcza (direktorzë i robòtnicë szkòłë, przedstôwcowie samòrządów i institucji kùlturë w wëbrónym placu), promòcji gminë. Bëlną praktiką są wanodżi w czasu namienionym na sprôwdzanié prôc: we Gduńskù ùczãstnicë òdwiedzëlë grobë pòmòrsczich ksążãtów w òliwsczi katédrze, w Strzépczu chëcz A. Labùdë i spòtkelë sã z jegò córkama, w Gdinie béł zòrganizowóny wëjôzd do nowò òtemkłégò Mùzeùm Emigracji. Òkróm te są wëstãpë mùzycznëch karnów, ùczniów szkòłë abò wszelejaczé warkòwnie. Kònkùrs dôwô leżnosc do wëstąpieniô w kaszëbsczim òbleczënkù, do manifestacji czôrno-żôłtëch farwów i jinëch kaszëbsczich symbòlów. Są wëdôwné stojiszcza, swòjorãczné wërobinë i jiné atrakcje. To pòdczorchiwô kaszëbską juwernotã ùczãstników i òbzérników kònkùrsu, dzãka czemù te pòtkania szlachùją m.jin. za Zjazdama Kaszëbów.
Il. 3.
Pòsobné edicje diktandów są sparłãczoné z kaszëbską pismienizną, bò standarizacjô lëteracczi kaszëbiznë òb lata bëła mòckò zrzeszonô z historią kaszëbsczi lëteraturë. Nôbarżi widzałô bëła tuwò edicjô w Bëtowie, czej D. Stenka i M. Miecznikòwsczi promòwelë Pana Tadeùsza w kaszëbsczim przełożënkù S. Janczi. W Żukòwie bëła promòcjô ksążczi Kronika Gminy Żukowo A. Grzãdzëcczégò i S. Rogalsczi-Antosik, w Serakòjcach antologii prozë i pòezji Alekségò i Antóna Peplińsczich. W Strzépczu T. Fópka prezentowôł aùdiobook Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł.
Nawzôjnô parłãcz midzë diktandã a kaszëbską lëteraturą je widzec przédno w wëbòrze diktandów. Pierszé zrëchtowelë na spòdlim ùtwórstwa H. Derdowsczégò, bò rok 2002 béł 150. jegò roczëzną. Rok pózni kònkùrs béł w pałacu, to je w sedzbie MKPPiM we Wejrowie, krótkò Miastowégò Parkù m. Aleksandra Majkòwsczégò, tej tekstë pòchòdzëłë z ùtwórstwa tegò aùtora. Czedë diktando òrganizowôł Pùck, tekstë bëłë zrzeszoné z J. Cenôwą (ùr. w Pôłczënie k. Pùcka) w 100. jegò roczëznã. Dzãka temù kalendarium kònkùrsu je spisënkã nôwôżniészich aùtorów kaszëbsczi lëteraturë.
W 2006 r. Sejmik Pòmòrsczégò Wòjewództwa, chcącë pòdczorchnąc pòtrzébnotã bëlnégò pòznaniô, ùchòwaniô i rozwiju wielekùlturowégò bògactwa Pòmòrzô, przëjimnął ùchwôlënk ò tim, że rok 2007 bãdze „Kaszëbsczim Rokã” Ta pòdjimizna z promòcjowëch i edukacjowëch pòzdrzatków òstała ùtrzimónô przez KPZ i pòsobnym latóm – w narzeszenim do òkrãgłëch jëbleùszów – Zrzeszenié zaczãło dawac honorny patronat bëlnégò Kaszëbë, a tekstë diktandów stałë sã sparłãczoné z patronã rokù. Żelë nie twòrził òn tekstów w kaszëbsczim jãzëkù, trôfiała sã leżnosc, żebë wëpromòwac ùtwórców zrzeszonëch z môlã realizacji kònkùrsu. I tej tak:
- 2002 – Gduńsk – Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł H.J. Derdowsczégò
- 2003 – Wejrowò – Żëcé i przigòdë Remùsa A. Majkòwsczégò
- 2004 – Kartuzë – ùtwórstwò A. Łajming (100. roczëzna)
- 2005 – Pùck – pisarstwò Józefa Cenôwë (100. roczëzna)
- 2006 – Żukòwò – Żëcé i przigòdë Remùsa – Kaszëbsczi Rok w pòmòrsczim wòjewództwie
- 2007 – Sopòt – Rok Bernata Sëchtë – ùtwórstwò ks. dr. B. Sëchtë
- 2008 – Kòscérzna – Rok Aleksandra Majkòwsczégò – ùtwórstwò A. Majkòwsczégò
- 2009 – Serakòjce – Rok Lecha Bądkòwsczégò – ùtwórstwò A. i A. Peplińsczich
- 2010 – Bëtowò – Rok Jana Karnowsczégò – ùtwórstwò J. Karnowsczégò
- 2011 – Gduńsk – Rok Floriana Cenôwë – pismienizna F. Cenôwë
- 2012 – Strzépcz – Rok Młodokaszëbów – ùtwórstwò A. Labùdë
- 2013 – Szimbark – Rok Janusza St. Paserba – tekstë ò rodze (B. Bòrk, H. Dawidowsczi)
- 2014 – Lëzëno – Rok Krësztofa C. Mrądżi – tekstë A. Nôgla i S. Janczi
- 2015 – Gdiniô – Rok Léòna Heyczi – ùtwórstwò L. Heyczi
- 2016 – Kòsôkòwò – Rok Gerata Labùdë – legendë i dzélëczi dokazu B. Sëchtë Przebùdzenié
- 2017 – Bòjano – Rok Józefa Chełmòwsczégò – tekstë zrzeszoné z żëcym i robòtą patrona
- 2018 – Kôlbùdë – Rok Francëszka Krãcczégò – dzélëczi z Bajarza kaszubskiego i dzysdniowi lëteraturë
- 2019 – Słëpsk – Rok Jana Trepczika – ùtwórstwò J. Trepczika
- 2020 – Réda – Rok 100-lecô Zdënkù Pòlsczi z Mòrzã i wróceniô Pòmòrzô do Pòlsczi – mòrskô temizna
- 2021 – Szczecëno – Rok ks. bpa Kònstantina Dominika – jëbleùszowé diktando (dwadzesté) i tekstë sparłãczoné z nôstarszima dzejama Kaszëbów
- 2022 – Miastkò – Rok Józefa Wëbicczégò – tekstë sparłãczoné z môlã diktanda, to je Bycio herbu Kasztan i ùtwórstwò Piotra Dzekanowsczégò.
Justina Pòmierskô
Ikònografiô:
- Òdj. Paùel Wiczińsczi
- Òdj. Danuta Stanulewicz
- Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
