Droga

Droga to cywilizacyjna oznaka działalności człowieka, dowód na to, że zmienia swoje miejsce życia lub poszukuje możliwości wymiany towarów. W znaczeniu kulturowym droga jest jednym z najstarszych i najbardziej żywotnych motywów literackich i toposów. Występuje również w tradycji kaszubskiej, mając swoje realizacje w literaturze folklorystycznej i artystycznej sformułowanej po kaszubsku, a także w innych językach występujących w dziejach Pomorza i Kaszub.

W swym materialno-komunikacyjnym wymiarze drogi na Pomorzu i Kaszubach można wytyczyć już w czasów neolitu (V-III tys. r. p.n.e). Były to szlaki migracyjne i handlowe świadczące o wymianie towarów pomiędzy Pomorzem a innymi częsciami Europy południowej. W epoce brązu (1400-800 r. p.n.e.) zintensyfikowały się kontakty z północnym i zachodnimi częściami Europy. We wczesnej epoce żelaza (800-400 r. p.n.e.) zaczął się wytwarzać nowy szlak handlowy wzdłuż linii brzegowej Bałtyku, co wiązało się z pozyskiwaniem bursztynu. W okresie wpływów rzymskich (I-IV w. n.e.) powstał szlak bursztynowy łączący południe Europy z ujściem Wisły oraz podobnego znaczenia szlak komunikacyjny od ośrodków znad Morza Czarnego do wybrzeży Bałtyku. Najważniejszym produktem handlu był wówczas bursztyn i niewolnicy. We wczesnym średniowieczu (VII-XII w. n.e.) dotychczasowe szlaki komunikacyjne pozostały, zaczęły wszakże się rozbudowywać ku pomniejszym ośrodkom kulturowym Kaszub i Pomorza, dzięki czemu zintensyfikowały się kontakty mieszkańców Pomorza z państwem Piastów oraz ludami germańskimi. W późnym średniowieczu i czasach nowożytnych dla rozbudowy szlaków komunikacyjnych bardzo ważnym czynnikiem była działalność związku hanzeatyckiego. Niemal każde miasto ówczesnego Pomorza należało do Hanzy, zaś w odniesieniu do przestrzeni kulturowej Kaszub, to Gdańsk stał się najważniejszym miejscem obrotu handlowego i wymiany i do niego właśnie prowadziło sporo dróg bitych. Ich przebieg nie zawsze pokrywa się z dzisiejszymi traktami komunikacyjnymi, ale zasadnicze linie łączące najważniejsze miasta i wioski Kaszub pozostały do dziś. Przykładowo pomiędzy Matarnią a Wrzeszczem odnaleźć można zarys Kassubischer Weg (Kassubenweg) – drogi łączącej tę część Kaszub z miastem, którą niegdyś przez stulecia przewożono produkty wiejskie na targowisko.

Nowy wymiar powstawania dróg na Pomorzu miał XIX w. i rozwój kolei żelaznych. W 1843 r. uruchomiono pierwszą linię Berlin-Szczecin, w 1859 r. zbudowano połączenie ze Stargardu do Koszalina w 1859 r., a potem dalej do Słupska i Lęborka. Budowano też inne trasy biegnące przez Pomorze: Pruska Kolej Wschodnia obsługiwała od 1859 r. trasę Berlin – Bydgoszcz – Gdańsk – Królewiec. Oprócz głównej linii powstawały w XIX w. również linie poboczne i przez to pomniejsze miasta jak Kołobrzeg, Białogard, Runowo, Złocieniec czy Chojnice. W XX wieku znaczenie kolei jeszcze się zwiększyło, przez co linie przecinały Pomorze i Kaszuby gęstą siecią połączeń.

W realiach rzeczywistości PRL-u drogi brukowe lub bite na Kaszubach pokrywano asfaltem, co było oznaką nowoczesności. Przy całym pragmatyzmie tego typu zabiegów, pozostawiano również przestrzeń na rozwój turystyki drogowej. Stąd pojawiła się Droga Kaszubska jako trasa turystyczna o długości 21 km. Była promowana przez prezesa ZKP Bernarda Szczęsnego i wybudowano ją w latach 1965–1967 na urozmaiconym odcinku Kaszubskiego Parku Krajobrazowego w województwie pomorskim. Trasa przebiegała od Garcza, przez Chmielno, Ręboszewo, Brodnicę Dolną do Ostrzyc. Jeden z ostatnich odcinków przebiega w bezpośrednim sąsiedztwie najwyższego wzniesienia Pomorza – Wieżycy (328,7 m n.p.m.). Do dziś jest często odwiedzanym szlakiem turystyki zmotoryzowanej, mając kilka wariantów przebiegu.

W najnowszych czasach zbudowano także Trasę Kaszubską (Kaszëbskô Darga), drogę ekspresową S6, jeden z najważniejszych szlaków komunikacyjnych północnej części Polski część międzynarodowej Via Hanseatica, a przy tym będącą częścią korytarza międzynarodowej trasy Via Hanseatica (E28), która łączy wiele miast o portowych tradycjach: od niemieckiej Lubeki po łotewską Rygę. Najpierw tym mianem określano odcinek o długości ponad 65 km od Leśnic w powiecie lęborskim do węzła Gdynia Wielki Kack leżącego na Obwodnicy Trójmiasta. Od marca 2025 r. zaczęto jednak nazywać cały przebieg drogi ekspresowej S6 z Gdańska do Szczecina, doceniając w ten sposób fakt, iż trasa biegnie przez rejon dawniej i współcześnie zamieszkiwany przez Kaszubów. Oprócz oznaczeń na mapach z nazwą Kaszëbskô Darga na trasie znajdują się Miejsca Obsługi Podróżnych (MOP) z tablicami informacyjnymi o regionie i samej drodze przedstawiane w języku kaszubskim.

Droga jako znak kulturowy w kaszubskiej tradycji literackiej pojawiła się dzięki twórczości H. Derdowskiego i jego poematowi Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł (1880), w którym tytułowy bohater przemierza trasę z Chmielna do Pucka bardzo okrężną drogą przez Słupsk, Sianów (k. Koszalina), ziemię Słowińców, Żarnowiec, Wejherowo, Hel, Gdańsk i Oliwę. Wytyczenie linii przejazdu Czorlińscziego wskazuje nie tylko na rzeczywiste miejscowości, ale też informuje, że znajdowały się one w mniejszym lub większym stopniu w kaszubskiej przestrzeni kulturowej. Jak wyczytamy z kart utworu na drogach Kaszub nie było bezpiecznie i tanio, stąd podróżni szukali wygodnych noclegów w gospodach i oberżach oraz towarzystwa w podróży (np. Żydzi). Także w następnym pokoleniu literatów – młodokaszubów – motyw podróży po Kaszubach stał się ważnym czynnikiem poznawczym i tożsamościowym. Oto w powieści A. Majkowskiego Żëcé i przigòdë Remùsa (1938), najważniejsza postać utworu wędruje po ziemiach kaszubskich, widząc wszędzie dramatyczny proces germanizacji i ginięcia tożsamościowego Kaszubów. Jego wyprawa jest w liczbie przebytych kilometrów dużo skromniejsza niż w poemacie Derdowskiego, co świadczy o kurczeniu się zasięgu geograficznego kultury kaszubskiej. Nie wszystko jednak zostało unicestwione, Remus, dzięki zdobywaniu doświadczenia, na drodze od jednej do drugiej z miejscowości coraz głębiej wnika w swoją osobowość i niesie wiedzę o tradycji przodków coraz to nowym Kaszubom, budząc ich z duchowego odrętwienia.

Bohaterowie literaccy w drodze (zarówno tej materialnej jak i mentalnej) pojawiali się także w twórczości innych kaszubskich autorów. Można w tym miejscu przywołać postacie wiejskich wędrowców z poematów F. Sędzickiego, przede wszystkim skrzypka z Gôdczi ò Januszu Skwierkù (1922) oraz malarza z Jôchima Czwarucha (1948). Te niespokojne duchy, ludowi artyści obdarzeni talentem i mocą tworzenia, przez ciągłe wędrówki zdobywają wiedzę o świecie i częściowo o sobie, wskazując swoim wędrownym żywotem, jak ważnym czynnikiem jest otwartość, spontaniczność i ciekawość. Tego typu bohaterowie literaccy o ludowym pochodzeniu występowali również w twórczości A. Budzisza, J. Bilota, a w nowszej literaturze końca XX i początku XXI w. u J. Drzeżdżona, S. Jankego czy A. Jabłońskiego, którzy realizowali osobny gatunek prozy fikcjonalnej, jaką jest powieść drogi czy też powieść rozwojowa.

Figura drogi jako oznaka rozwoju mentalnościowego pojawiła się również w tekstach autobiograficznych. Bardzo dobitnie widać to w Mojej drodze kaszubskiej J. Karnowskiego, który opisuje kilkadziesiąt lat swojego życia w stałym podkreślaniu wagi kaszubskiej samoświadomości. Młodokaszuba zrobił to na tyle sugestywnie, że niektórzy z kaszubskich literatów wracali do tytułu autobiograficznych deskrypcji Karnowskiego, aby również w ten sam sposób nazwać swoje własne doświadczenia w dochodzeniu do pełnego poczucia korzeni kulturowych. Zaznacza się to w autobiograficznej części pracy literaturoznawczej J. Drżeżdżona Współczesna literatura kaszubska 1945-1980, w której umieścił on cząstki autorefleksji A. Labudy, J. Ceynowy, J. Piepki, A. Nagla, Z. Narskiego, K. Muzy, J. Walkusza, S. Jankego oraz E. Gołąbka.

W najnowszych czasach metafora drogi jest również produktywna w kręgach publicystów. Stąd właśnie kaszubski tytuł „Stegna” (czyli droga) dla kaszubskojęzycznego dodatku literackiego do „Pomeranii”.

Daniel Kalinowski

Bibliografia:

• Drzeżdżon, J., Współczesna literatura kaszubska 1945-1980, Warszawa 1986
• Karnowski J., Moja droga kaszubska, oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk 1991
• Piątkowski, A., Kolej Wschodnia w latach 1842–1880: z dziejów transportu kolejowego na Pomorzu Wschodnim, Olsztyn 1996

Netografia:

• Pomorze na trasie szlaków migracyjnych i handlowych, koordynator projektu A. Pudło, https://archeologia.pl/!pliki/Pomorze_na_trasie_szlakow_migracyjnych_i_handlowych.pdf
• T. Larczyński, Odkrywamy zapomnianą drogę z Wrzeszcza na Kaszuby. Zaginiona Droga Kaszubska, https://www.trojmiasto.pl/historia/Odkrywamy-zapomniana-droge-z-Wrzeszcza-na-Kaszuby-Zaginiona-Droga-Kaszubska-n166601.html
• https://www.gov.pl/web/gddkia/pomorska-s6-jako-kaszbsk-darga

Ikonografia:

1. Źródło: Wikipedia
2. Źródło: Instytut Kaszubski
3. Źródło: www.pomorskie.eu
4. Źródło: archiwum IK