Darłowò (nôstarszi zapisënk pòzwë z 1205 r. jakò Dirlow, pòzwa niem. Rügenwalde zapisónô w 1312), môłé miasto w zôpadnopòmòrsczim wòjewództwie (na Westrzédnym Pòmòrzu), w môlu zetkaniô rzéków Wieprzë i Grabòwi, 3 km òd Bôłtëcczégò Mòrza.
Darłowò òd pòczątkù jistnieniô zrzeszoné bëło z Bôłtã. Gardowé prawa dostało w 1271 r. òd ksãca Rugii – Wisława II. W pòł. XIV w. miasto trafiło pòd rządë Grifitów – ksãca Bògùsława V, chtëren zaczął w miesce bùdowã zómkù i miôł starã ò dołączenié do Hanzë. W 1382 r. w Darłowie ùrodzył sã Érik Pòmòrsczi, pózniészi król Norwesczi, Duńsczi i Szwédzczi, chtëren równak na skùtk swòji pòpãdlëwòtë i lëchëch pòliticznëch rozsądzeniów stracył władzã i pòd kùńc żëcégò wrócył do rodnégò miasta, dze ùmarł w 1459 r. To dzãka niemù w strzédnowiekòwi Eùropie zaczãlë zwac Darłowò królewsczim gardã. Érik Pòmòrsczi stôł sã heroją wiele zuchternëch òpòwiesców. Zwóny béł np. kòrsarzã Bôłtu z pòzdrzatkù na rabùszné mòrsczé rézë, jaczé òrganizowôł z Visby na Gòtlandii pò stracenim skandinawsczich ławelniców. Są téż legendë ò skarbie zebrónym przez Érika Pòmòrsczégò i schòwónym w darłowsczim zómkù. Lëdze szukelë gò zarô pò smiercë panownika, ale do dzysdnia nick nie ùdało sã nalezc. Kawle Érika stałë sã spòdlim historicznégò pòematu Czesława Kùriatë Powrót księcia Eryka (1965) i historiczno-òbëczajowégò romanu Terézë Bòjarsczi pt. Requiem dla ostatniego wikinga (1974).
Il. 1. Historiczny pòemat Czesława Kuriatë ò nôbarżi znónym darłowianie: królu Duńsczi, Norwesczi i Szwédzczi
W nowòżëtnoscë Darłowò stało sã znóné jakno kùrort ju na zôczątkù XIX w., a w pózniészich latach òdwiédzôł je czile razy césôrz Niemców Wilhelm I. Téż w XIX w. darłowsczi hańdlarze wëpromòwelë znóny na całą prëską, a pòtemù niemiecką prowincjã Pòmòrzé ôrt wòrztë Rügenwalder Teewurst, jaką wërôbielë téż pò 1945 r. na òbéńdze RFN. W cządze II swiatowi wòjnë w kòldarłowsczim sytuacjowim pùnkce nazyscë robilë eksperimentë tikającé daleksygajacëch kanónów Berta i Gustav, jaczé miałë bëc nôwikszima wnenczas barniama tegò zortu na swiece.
Pò 1945 r. zamieszkelë w Darłowie przëbëcznicë z rozmajitëch dzélów Pòlsczi (téż i Kaszëbi), co czekawò òpisôł w swòjich wdôrnikach pierszi pòlsczi bùrméster miasta S. Dulewicz, chtëren rozmiôł doprowadzëc do zgódnégò, chòc drãdżégò, wespółżëcégò midzë Pòlôchama a nowima wnożnikama.
Darłowò pòjawiło sã w fabùlarnym filmie pt. Naprawdę wczoraj (reż. J. Ribkòwsczi, 1963), w jaczim przédné role grelë B. Tëszkewicz i A. Łapicczi. Scenarnik tegò sensacyjno-psychòlogicznégò òbrazu pòwstôł na spòdlim pòwiescë L. Tirmanda Sétmë daleczich rejsów (wëd. an. 1959, wëd. niem. 1962, wëd. pòl. 1975). Pòkazywała òna szukanié za wielewôrtnym strzébrznym wôłtôrzã z darłowsczégò Mariacczégò kòscoła, jaczi zadżinął w pòwòjnowëch latach. Aùtór romana czile razy béł w miesce, tej fabùłã nié tëli wëmëslił, co ùczuł òd mieszkańców Darłowa.
Il. 2. Grobnica Érika Pòmòrsczégò w Mariacczim kòscele w Darłowie
W Darłowie wicy jak 10 lat dzejôł w òsmëdzesatëch i dzewiãcdzesątëch latach XX w. ò. J. Jãdrëszk (francyszkón), chtëren promùje kaszëbiznã w żëcym katolëcczégò Kòscoła. To z pòdskacënkù tegò dëchòwnégò przed farnym kòscołã w Darłowie pòwstało lapidarium, a w nim pamiątkòwi krziż z kaszëbsczim nôdpisã. W ny swiãtnicë są pòchòwóny przedstôwcowie ksyżëcy rózdżi Grifitów, je téż grobnica wierã nôbarżi znónégò ji nôleżnika Érika Pòmòrsczégò. Z Darłowa pòchôdô dzysdniowi pùblicysta C. Łazarewicz, a to, co sã dzejało na Westrzédnym Pòmòrzim pòd kùńc XX i na zôczątkù XXI w., pòkazywô zbiér jegò repòrtażów Kafka z Mrożkiem. Reportaże pomorskie (2012) a téż Tu mówi Polska. Reportaże z Pomorza (2016).
Dzysô miasto je parłãczoné z czëstima pieglëszczama w Darłówkù, Festiwalã Media i Kùńszt abò Przezérkã Skandinawsczich Filmów, ze Zrzeszą Mòrsczich Szkòłów a téż czarownym, stôromiesczim rënkã i zómkã pòmòrsczich ksążãtów, w jaczim dzejô môlowé mùzeùm.
Daniél Kalinowsczi
Bibliografiô:
- Bojarska T., Requiem dla ostatniego wikinga, Gduńsk 1974
- Dulewicz K., Z pamiętnika pierwszego burmistrza Darłowa Stanisława Dulewicza, Darłowò 2003
- Historia i kultura ziemi sławieńskiej, red. J. Sroka, W. Rączkowski, t. 13: Darłowo, Słôwno-Darłowò 2019
- Historia i kultura ziemi sławieńskiej, red. J. Sroka, W. Rączkowski, t. 14: Darłowo. Migawki z historii miasta i okolic, Słôwno-Darłowò 2021
- C. Łazarewicz, Kafka z Mrożkiem. Reportaże pomorskie, Biélawa 2012
- Tegò, Tu mówi Polska. Reportaże z Pomorza, Czôrné 2016
- Tyrmand T., Siedem dalekich rejsów, Londin 1975
Filmògrafiô:
Naprawdę wczoraj (1963, reż. J. Rybkowski)
Netografiô:
http://www.pomeranica.pl/wiki/Dar%C5%82owo
Ikònografiô:
- Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
- Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
