Czôrlińsczi to bohater najbardziej znanego poematu humorystycznego →Hieronima Derdowskiego O panu Czorlińscim co do Pucka po sece jachoł (powstał w 1880). Jako główna postać utworu może uchodzić (i w większości tak był odbierany) za przykład Kaszuby, żyjącego w realiach kulturowych XIX w.
Pierwowzoru literackiego portretu Czôrlińscziego można upatrywać w dwóch autentycznych postaciach. Pierwszy to szlachcic pomorski Felicjan Schedlin-Czarliński, który był znany z działalności społeczno-politycznej i pieniactwa; opowieści o nim krążyły w kaszubskiej tradycji oralnej. Po drugie, rybak z parafii chmieleńskiej – Czôrlińsczi, który „słynął” ze sknerstwa, co odcisnęło się w satyrycznej „modlitwie” odmawianej w jego intencji, a przechowywanej w pamięci kulturowej tekstów ludowych. Derdowski poprowadził swoją kreację w jeszcze inną stronę, co pozwoliło mu ukazać wiele aspektów środowiska kaszubskiego, z jakiego się wywodził.
W warstwie fabularnej Czôrlińsczi jako kaszubski szlachcic-rybak zamierzał kupić dobre, trwałe sieci, stąd jego zamysł podróży do Pucka. Jednak już na początku wyprawy niesprzyjające okoliczności powodują, że musiał zmienić plany i co prawda pojechał do Pucka, lecz przez… Sianów k. Koszalina, ponieważ tam właśnie podążali Żydzi, którzy wynajęli Czôrlińskiego jako przewoźnika ich towarów. Jazda do Sianowa obfituje w tyleż zabawne, co chwilami niemiłe przygody, które doprowadziły do aresztowania tak Żydów (→Żydzi) jak i Czorlińskiego. Po uwolnieniu podążył on w stronę →Pucka, ale znowu nieco okrężną drogą, bo przez ziemię →Słowińców, napotykając na pobratymców-luteran, których już coraz mniej w niemiecko-protestanckiej okolicy. W dalszym etapie podróży do Pucka Czôrlińsczi odwiedził m.in. →Żarnowiec, →Wejherowo, →Hel, →Gdańsk, →Oliwę, aż wreszcie dotarł do celu i zakupił sieci. W chwale wrócił do →Chmielna, lecz połów ryb nowymi sieciami skończył się ich utratą, zaś Czôrlińsczi popadł w szaleństwo i… został burmistrzem →Bytowa.
Czôrlińsczi to heroja nôbarżi znónégò historicznégò pòematu H. Derdowsczégò Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł (pòwstôł w 1880). Jakò przédnô pòstacjô dokazu mòże bëc (i colemało tak gò òdbiérelë) przëmiarã Kaszëbë, chtëren żëje w kùlturowi jawernoce XIX w.
Mòdła dlô lëteracczégò wëmalënkù Czôrlińsczégò mòżemë szëkac w dwùch aùtenticznëch pòstacjach. Pierszô to pòmòrsczi szlachcëc Felicjón Schedlin-Czôrlińsczi, chtëren béł znóny ze spòlëznowò-pòliticznégò dzejaniô i jarchòlëznë; òpòwiescë ò nim bëłë przëtomné w kaszëbsczi gãbny tradicji. Pò drëdżé, rëbôk w chmieleńsczi parafii – Czôrlińsczi, chtërnégò mielë za kniwkã (chcywca), co miało òdbicé w satiriczny „mòdlëtwie” gôdóny w jegò intencji, a przechòwóny w kùlturowi pamiãcë lëdowëch tekstów. Derdowsczi prowadzył swòje ùtwórczé dzejanié w jesz jinym czerënkù, co dało mù mòżlëwòtã pòkôzaniô z rozmajitëch strón kaszëbsczégò òkrãżô, z jaczégò pòchòdzył.
We fabùlarny wiôrzce Czôrlińsczi jakno kaszëbsczi szlachcëc-rëbôk chcôł kùpic dobré, mòcné sécë, stądka jegò ùdba rézë do Pùcka. Równak ju na zôczątkù wanodżi lëché przëtrôfczi zmùszëłë gò do zmianë planów i pòjachôł prôwdac do Pùcka, le przez… Cônowò (pòl. Sianów) kòl Kòszalëna, bò tam prawie rézowelë Żëdzë, chtërny najãlë Czôrlińsczégò jakò kùczra, co zawieze jich towôr. Jachanié do Cônowa je fùl szpòrtownëch, a tej-sej niemiłëch przigòdów, jaczé skùńczëłë sã zamkniãcym w kluze tak Żëdów, jak i Czôrlińsczégò. Po zwòlnienim szlachcëc rëgnął w stronã Pùcka, ale znôwù kąsk òkrãżną drogą, bò przez zemiã Słowińców, pòtikającë domôków-lëtrów, chtërnëch ju corôz mni w niemieckò-protestancczim òkòlim. W dalszim dzélu rézë do Pùcka Czôrlińsczi òdwiedzył m.jin. Żarnówc, Wejrowò, Hél, Gduńsk, Òliwã, jaż kùreszce dojachôł do célu i kùpił sécë. W chwale wrócył do Chmielna, ale rëbaczenié nowima sécama skùńczëło sã jich stratą, a Czôrlińsczi òstôł szôlińcã i… bùrméstrã Bëtowa.
Prezentowóny przez Derdowsczégò przédny heroja pòematu je przedstôwcą zbiedniałi kaszëbsczi szlachtë, zajimający sã gbùrzenim, rëbaczenim abò rzemiãsłã, żëjący w pòczëcym swòji pòczestnotë i ùwôżanim dlô dôwnëch tradicjów starków. Bùtnowi wëzdrzatk pòstacje, jegò zachòwania i ôrt mësleniô, chòc colemało pòkôzóné szpòrtowno i satiriczno, ni miałë bëc kritikòwanim òsobòwòscë Czôrlińsczégò. Aùtór chcôł przede wszëtczim atrakcyjno wëpromòwac pòstacjã jakno herojã lëdowi kùlturë, kògòs, chto dô so radã w kòżdi żëcowi sytuacji, a równoczasno mô w se system identifikacjowëch przekònaniów. Kaszëbsczi rëbôk-szlachcëc je tej pòbòżnym katolëkã, chtëren np. òdwiédzô Wejrowską Kalwariã abò klôsztór w Òliwie. Je téż w swòji wierze gòrlëwi, chòc czãsto pò wiérzchù rozmieje chrzescëjańsczé wskôzë. Mô ùwôżanié do religijnëch symbòlów i dëchòwieństwa, òdmôwiô pôcerze, ale równoczasno trzimô sã wszelejaczich babónów, pòdczorchiwô téż swòjã wëższosc wedle Żëdów. Żelë jidze ò pòliticzno-òbëwatelsczé pòzdrzatczi, Czôrlińsczi je kaszëbskò-pòlsczim patriotą, chtëren parłãczi w nierozriwną całosc regionalną kaszëbską juwernotã z pòlsczim pòliticznym zwëskã. To òn wërzekł słowa, jaczé pózni stałë sã słowama kaszëbsczégò himnu Tam, dze Wisła òd Krakòwa/W pòlsczé mòrze płënie.
Mający taczi pòzdrzatk Derdowsczi wëpòwiôdô nôwôżniészą pòliticzną deklaracjã dokazu, zamkłą w zdaniach: „Czujce tu ze serca toni/skłôd nasz apòstolsczi:/ – Ni ma Kaszub bez Pòlonii/A bez Kaszub Pòlsczi”. W òdniesenim do jinëch nôrodów bãdącëch na Pòmòrzim przédny heroja dokazu Derdowsczégò je kònsekwentno antigermańsczi, trzimającë Niemców za niedrëchów Kaszëbów i całi słowianiznë. Téż i żëdowskô spòlëzna òstała w dokazu satiriczno skritikòwónô w dëchù lëdowégò stereòtipù i rasowëch babónów.
Pòstacjô Czôrlińsczégò stwòrzonô przez Derdowsczégò na zôczątkù bëła przëjimónô przez samëch Kaszëbów niedowiérno, jakno za baro satiricznô. Pózni równak stała sã jednym z nôbarżi pòpùlarnëch przedstôwieniów Kaszëbów, zakriwającë pòlsczim i kaszëbsczim czëtińcóm pòstacje z jinëch ùsôdzków aùtora. Sóm pòemat nie tikôł leno jedny pòstacji, chòdzëło ò szeroczé przedstôwienié nadmòrsczégò lëdu, chtëren bił sã ò swòjã pòczestnotã, miôł apartné òd òglowòpòlsczégò historiczné doswiôdczenié i juwernotowé ambicje. Òkróm te mùsz je pamiãtac ò dedikacji dlô J.J. Kraszewsczégò (na jaką nen pisôrz nie dôł bôczeniô), co bëło pòliticzną deklaracją aùtora, jaczi chcôł mòcni włãczëc kaszëbsczé sprawë w pòlską pòliticzną rësznotã.
Dokôz Derdowsczégò béł czëtóny przez corôz to nowé pòkòlenia Kaszëbów i adaptowóny na binã np. przez J. Karnowsczégò abò F. Grëczã. Baro wiele do pòpùlarnoscë ksążczi dodôł hùmòr, përznã sowizdrzalsczi i kąsk òratorsczi, grëbą sztriszką nacéchòwóné mòralné wëbòrë i niepòmachtóny swiat wôrtnotów. A wszëtkò pòdôwôł aùtór w codniowim i farwnym kaszëbsczim jãzëkù.
Dzysdnia, na skùtk czasu, jaczi minął òd pòwstaniô pòematu, pòstacjô Czôrlińsczégò nie bùdzy ju tak wiôldżégò zainteresowaniô i ni mô tak wôżny scawniający rolë jak dôwni. Téż swòją wsowòscą i ôrtã patriotizmù heroja dokazu zdôwô sã w môłim le dzélu pasowac do spòlëznowò-kùlturowëch ambicjów Kaszëbów, chòc wcyg je dlô nich nieòbéńdnym partã identifikacji. Òsoblëwie rzeklanë i wszelejaczé złoté mëslë z pòematu są stójnym dzélã pùblicznégò manifestowaniô kaszëbiznë, a pòmniczi i tôfle zrzeszoné z H. Derdowsczim mają ùwdôrzoné tak pisarza, jak i pòwstanié jegò nôbarżi znónégò dokazu (np. na stôrim miesce w Torniu jidze nalezc tôflã wmùrowóną w scanã bùdinkù, w jaczim mieszkôł pisôrz òb czas pòwstôwaniô pòematu ò Czôrlińsczim; zdrzë téż pòmniczi we Wielim i Rëmi).
Daniél Kalinowsczi
Bibliografiô:
- Derdowski H., Ò panu Czôrlińsczim co do Pùcka pò sécë jachôł, oprac. J. Samp, J. Treder, E. Gołąbek, Gduńsk 2007
- Janke S., Derdowski, Gduńsk 2002
- O życiu i twórczości Hieronima Dredowskiego (1982-1902), red. J. Borzyszkowski, Gduńsk-Wejrowò 2004
Aùdiografiô:
Derdowski H., Ò panu Czôrlińsczim co do Pùcka pò sécë jachôł, aùdiobook, realizacjô zwãkù: T. Korthals, Wëdôwca: Kaszubska Agencja Artystyczna, czëtô: T. Fopke, 2015
