Za pierszą bezpòstrzédną łączbã midzë czesczima krajama i dzysdniowima Kaszëbama mùsz je miec misjã sw. Wòjcecha wespół z jegò bracyną Gaùdentim/Radzymã w 997 rokù z Gniezna do Gduńska (i dali do kraju Prësów), czej to Wòjcech chrzcył tamecznëch lëdzy i pierszi rôz pòjawiła sã nadczidka ò Gduńskù (→ apòsztołowie Pòmòrzanów). Pózni w strzédnëch wiekach bëłë trzimóné wielné kòntaktë, chòcle zrzeszoné z dalszima dzejaniama mającyma za cél christianizacjã Prësów i biôtków midzë gduńsczima panownikama, Piastama i Krzëżacczim Zôkònã, abò na przełómanim XIII i XIV w., czedë czesczi król Wacłôw II ùdostôł pòlską kòrónã i béł ùwôżóny na Wschòdnym Pòmòrzu. Òb czas hùsycczich wòjnów wòjska wschòdnoczesczich „serotków” prowadzonëch przez Jana Čapka z San w 1433 r. doszłë przez Nową Marchiã na pôłnié Kaszëb. Pò nieùdałim òbléganim Chòniców zajãłë Dërszewò i pòjawiłë sã na pòbrzegù Bôłtu krótkò Òliwë i splundrowałë przë tim klôsztór i wielné môlëznë na Pòmòrzim (to wëdarzenié je przëbôcziwóné w czesczi lëteraturze i kùńszce XIX w.). Pierszi mnichòwie w kartuzji w Kartuzach w 80. latach XIV w. przëbëlë ze Smíchova kòl Pradżi. Pierszi czesczi zapisënk expressis verbis ò Kaszëbach i kaszëbsczim jãzëkù w czesczi lëteraturze pòjôwiô sã w dokazu Jana Amòsa Komeńsczégò Novissima ligvarum methodus (Leszno 1649).
Dopiérze w nowòżëtnëch czasach mòżemë gadac ò nawzôjnëch czeskò-kaszëbsczich kòntaktach sensu stricto, i rozmëszlanich tikającëch sã czesczi i kaszëbsczi kùlturë. Pòwstałë òne w nawléczenim do twòrzeniô sã czesczi nôrodny rësznotë i kaszëbsczi etniczno-regionalny rësznotë. Nôwôżniészi czesczi slawiscë Josef Dobrovský, Pavel Josef Ṧafařík i Josef Jungmann mielë kaszëbiznã za gwarã abò jãzëk w swòji systematice słowiańsczich jãzëków. Jesz w cządze przez Zymkã Lëdów narodzëło sã w Czechach wôżné lëteracczé namiszlenié tikającé sã kaszëbsczi kùlturë, jãzëka i lëdu: Ján Kollár (1793-1852), słowacczi pòeta, piszący pò czeskù, w swòjim pòemace Slávy dcera (Córa Sławë, 1824-1852) krótkò przedstawił Kaszëbów i żałowôł, że jich jãzëk dżinie na skùtk mùszowi germanizacji.
Il. 1. Karel Jaromir Erben
Zainteresowanié kaszëbizną kòl Czechów pòjawiło sã na zôczątkù kaszëbsczi rësznotë. Czej F. Cenôwa w 1842 r. przëjachôł na sztudia do Wrocławia, òstôł przëjimniãti do tamecznégò słowiańskò-patrioticznégò òkrãżô, òsoblëwie do Słowiańsczégò Lëteracczégò Towarzëstwa. Zachãcony przez czesczich profesorów Jana Evangelistã Purkyně i Františka Ladislava Čelakovskỳ’égò, zaczął òpisowac kaszëbską témiznã i wëdawac ò ni pùblikacje. Cenowã pòdskacëłë òsoblëwie ôrtë dzejaniô czesczi nôrodny agitacji i etniczno-nôrodné kategórie przëtomné w czesczi, pòlsczi i łużëcczi rësznoce. Próbùjącë rozwinąc apartną kaszëbską fòneticzną òrtografiã, òstôwôł jaczis czas pòd cëskã czesczégò diakriticznégò pisënkù. Mést pózni Cenôwa trzimôł łączbã z wiele czesczima patriotama. Blëższé relacje narzesził z prasczim miastowim archiwistą, historikã lëteraturë i pòetą Karlã Jaromírã Erbenã (1811-1870), z chtërnym kòrespòndowôł i chtërnémù dôwôł wiédzã ò kaszëbsczi kùlturze i jãzëkù. Erben òpùblikòwôł piãc z przesłónëch przez Cenôwã kaszëbsczich legendów w swòjim zbiorze Sto prostonárodních pohádek a pověstí slovanskẏch v nářeĉích původních (Sto słowiańsczich lëdowëch bôjków i legend w originalny gwarze, 1865). Béł to pòdskacënk jesz w XX w. dlô fòlkloristë, etnografa i lëteraturoznajôrza Jiří´égò Horáka (1884-1975). W rokù 1863 Cenôwa òdwiedzył Pragã i pòtkôł sã z czesczima patriotama. Blësczé kòntaktë z czesczima pòliticznyma i kùlturalnyma przédnikama miôł w 1867 r. òb czas zòrganizowónëch przez rusczi rząd pòtkaniów slawistów w Mòskwie i St. Petersbùrgù (→ słowianofilstwò).
W drëdżi pòłowie XIX w. Kaszëbi tej-sej bùdzëlë zaczekawienié czesczich slawistów i pùblicystów, co bëło widzec w pòjedincznëch artiklach w prase. Pierszą całowną infòrmacją na témã kaszëbsczégò lëdztwa i kùlturë béł articzel Kašubové piora slawistë Jana Gebaùera w czesczi nôùkòwi encyklopedii (Slovník Naučný, t. 4, Praga 1865). Gebaùer miôł tu ju kaszëbsczi za samòstójny jãzëk òkòma pòlsczégò. Pòd kùńc XIX w. ù czesczich badérów zwikszëło sã zainteresowanié kaszëbizną na skùtk sztridów na témã kaszëbsczégò słowarza S. Ramùłta, referowónégò abò recenzowónégò przez jãzëkòznajôrzów Jiří´égò Polívkã, Jana Zubatý´égò i Václava Černý´égò, przë czim Černý w całoscë pòpiarł Ramùłta w sprawie sztatusu kaszëbsczégò jãzëka. Zubatý béł téż aùtorã artikla ò Kaszëbach w nôwikszi jak donëchczas czesczi drëkòwóny encyklopedii (Ottův slovník naučný, t. 14, Praga 1899). Pòlonofil Edvard Jelínek (1855-1897) w swòji ksążce Zapomenutý kout slovanský. Několik prvních pohledů do slovanského Pomoří (Praga 1894) zamkł spòdlowé infòrmacje ò Kaszubach, céchùnczi, etnologiczné òbzérczi i sprawòzdënk ze swòji rézë w 1892 r. (m.jin. → Kartuzë, Hél, → Pùck, → Sopòt, → Òliwa, → Gduńsk), jakô òb dłudżi czas bëła nôbarżi òbrëmną (i pierszą) czeską ksążkòwą pùblikacją ò Kaszëbach.
Il. 2. Edvard Jelinek
W òkrãżim kaszëbsczich dzejarzów czeskô témizna miała gwësné zainteresowanié w pòczątkòwim cządze młodokaszëbsczi rësznotë (òsoblëwie K. Kantak, → A. Majkòwsczi). Czeskô nôrodnô rësznota bëła tu przëmiarã ùdałi pòzmianë niepanëjącégò etnicznégò karna w nowòczasną nôrodną spòlëznã, jakô biôtkòwała procëm niemieckòjãzëkòwim wëszëznóm i w dzejanim wëzwëskiwała „òrganiczną”, „pòzytiwną” robòtã. Równak pòjawiła sã téż kritika czesczi „mentalnoscë” (A. Majkòwsczi). Leżnoscowò piselë na témã znaczënkù znajomòscë czesczégò jãzëka dlô kaszëbsczich dzejarzów (m.jin. J. Karnowsczi). Z młodokaszëbów òsoblëwie Majkòwsczi miôł gwësną łączbã z czeską kùlturą i nôùką (Antonín Frinta). Òd midzëwòjnowëch lat leżnoscowò pòwstôwałë tłómaczenia kaszëbsczich wiérztów na czesczi.
Kaszëbsczi gazétnik i tłómôcz Jón Czedrowsczi béł w latach 1967-1969 prasowim attaché ambasadë PRL, a w latach 1986–1987 czerownikã Pòlsczégò Kùlturowégò Òstrzódka i òd 1988 r. I sekretérą ambasadë PRL w Pradze, dze téż ùmarł (19.01.1989). Do czesczich pòdskacënków w kaszëbsczi lëteraturze mòżemë rechòwac wiérztã Betramka (recte Bertramka, w zbiorze Gramatyka morza, 1972) F. Fenikòwsczégò napisóną w Pradze w 1960 r. abò nônowszé wiérztë A. Kùik-Kalinowsczi z prasczégò pòbëtu w 2022 r.
W pòwòjnowëch czasach na krótkò òstała òżëwionô czeskô slawisticznô kaszëbistika, òsoblëwie w dokazach Jan Petra (1931-1989), nowé pòdskacënczi pòjawiłë sã dopiérze w slédnëch dwùch dekadach w filologii i historiografii (Vladislav Knoll, Petr Kaleta i Tomôsz Derlatka w Słowiańsczim Instituce Akademii Nôùków Czesczi Repùbliczi). Òd 90. lat XX w. pòwstało czile czesczich artiklów na kaszëbsczé témë pò czeskù, pòlskù i niemieckù. Na zôczątkù XXI w. czeskô Stowôra Drëchów Łużëców (Společnost přátel Lužice) ze sedzbą w Pradze zaczekawiła sã mòcni kaszëbską témizną. Wiele lat w ji òbrëmim dzejało môłé karno kaszëbòlogów; w rujanie 2012 stowôra zòrganizowała w historicznym Łużëcczim Seminarium w prasczi dzélnicë Malá Strana Dzéń Kaszëbsczi Kùlturë (Den kašubské kultury). Pùblikacjô jãzëkòznajôrza V. Knolla Kašubština v jazykovém kontaktu (Praga 2012) bëła pierszą czeską nôùkòwą mònografią na témã kaszëbiznë. W rujanie 2022 w Pòlsczim Instituce w Pradze òdbëła sã dwadniowô nôùkòwô kònferencjô „Na styku kultur. Kaszubi i inne narody”.
Miloš Řezník
Bibliografiô:
- Kaleta P., Kašubská problematika v českých časopisech a novinách od počátků do druhé světové války, w: Západoslovanské literatury v českém prostředí ve 20. století. Česko-západoslovanské pomezí. K recepci západoslovanských literatur a k tvorbě vybraných slovanských menšin v českém literárním procesu ve 20. století, red. Helena Ulbrechtová-Filipová. Praha 2004, s. 383–398.
- Lozoviuk P., Zájem o kašubskou problematiku a její recepce v českém prostředí (od druhé poloviny 19. století do vypuknutí druhé světové války), „Slavia“, 63, 1994, s. 29–39.
- Řezník M., Czeskie kontakty Floriana Ceynowy, w: Życie i dzieła Floriana Ceynowy (1817–1881), ed. J. Borzyszkowski, Gduńsk 2012, s. 101–130.
- Řezník M., Češi a české národní hnutí v kašubské vlastenecké agitaci (do r. 1918), „Střed”, 9 (2017), č. 2, s. 9–23.
- Roppel L., Kontakty uczonych czechosłowackich z kaszubskimi, „Kaszëbë”, 1961, nr 17, aneks „Pomerania”, s. I–II.
- Śliziński J., Ze stosunków literackich czesko-kaszubskich, „Rocznik Gdański“, 15/16 (1956/1957), s. 501–508, tuwò s. 502.
- Treder J., Czescy i słowaccy badacze kaszubszczyzny, w: Kaszubszczyzna w świecie. Materiały z konferencji naukowej, Jastrzębia Góra 1–2 X 1993. Wejrowò 1994, s. 95–110, tuwò s. 97.
Netografiô:
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/31/Edvard_Jelinek_1891.png
Ikònografiô:
- Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
- Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
