Ùrodzył sã 26.02.1934 r. w Brusach-Jaglach, gm. Brusë, chònicczi pòw., ùmarł 6.07.2013 r. w Chònicach. Skùńcził Spòdleczną Szkòłã w Brusach, pózni zaczął nôùkã w Dërżeniowi Warkòwi Szkòle w Grëdządzu. Pół rokù spãdzył w Òddzélu Robòtë „Służba Pòlsce” w Sląsczi Rudze. Robił w PKP w Chònicach, drogòwi pòdjimiznie, w kinie w Brusach i przetwórnie „Las”.
Erbòwôł gbùrstwò pò starszich i tam mieszkôł. Zaczął żłobic w drzewie (→ żłobizna) ju w spòdleczny szkòle. Wrócył do tegò dzejaniô w 70. latach XX wiekù. Zajimôł sã téż malënkã na szkle, płótnie i place a téż bùdową instalacjów i mùzycznëch instrumentów wedle swòji ùdbë, pisanim swójnëch „ilustrowónëch ksãgów” (m.jin. Czas, który nie ma początku, który nie ma końca; Księga życia i śmierci człowieka; Znaczące religie świata. Bedeutunge Religione Welte).
Pòrësziwôł religijné i historiczné témë, kòmentowôł téż swòjima ùsôdzkama dzysdniowé wëdarzenia. Baro czãsto dzélëkã jegò rzezbiarsczich abò malarsczich dokazów je słowny kòmentôrz. Wôżnô bëła dlô niegò intuicjô, eksperimentowôł, ùdostóną wiédzã pùszczôł przez filter swòjégò rozëmù, jaczémù wierził nôbarżi. Pòdobno béł dbë, że je mãdrzcã, chtëren mô òbrzészk dzelëc sã ze swiatã swòjima przemësleniama i òdkrëcama. Sygôł m.jin. do H. Bòscha, R. Santi, A. Dürera, L. da Vinci, Rembrandta van Rijn, fòtografiów, ilustracjów przëstãpnëch w cządnikach.
Twòrził i wëstôwiôł w swòjim domôctwie w Brusach-Jaglach. Do terô we wjezdze do niegò stoji zrobionô przez Chełmòwsczégò kapelka Trzecy ùpôdk, jakô òstała ùroczësto pòswiãconô òb czas wòjnowégò stanu w 1982 r., a symbòlizëje trzecą agresjã wëszëznów sczerowóną procëm pòlsczémù nôrodowi (pierszą béł Czerwińc 1956, drëgą – Gòdnik 1970). W kòlchëczowim ògardze je wiele figùralnëch ùlów, na dakù gòspòdarczégò bùdinkù – instalacjô Maszyna do łapania żywiołów (Maszina do chwôtaniô bôłdzów). Na scanie chëczë wiszą òbrazë. Wiele jegò dokazów jidze òbezdrzec téż bënë bùdinkù. Deja ùchòwaniô domôctwa w taczim sztôłce, jak je òstawił Chełmòwsczi, parłãczi nié leno lubòtników jegò ùsôdzków. We wiele môlëznach na Kaszëbach mòżemë dozdrzec kaplëczczi jegò aùtorstwa (np. w Bąkù, Bòrëszkach, Bùkòwie, Òstrowitim, Płãsnie). Jednym òd nôbarżi znónëch dokazów je Panorama Apòkalipsë.
Chełmòwsczi brôł ùdzél w twòrzenim Papiesczégò Wôłtôrza w Sopòce (1999 r.) projektu M. Kòłodzeja. Jegò ùsôdzczi pòkazywelë we wielnëch mùzeach w regionie i za jegò grańcama. Dzysdnia nôwikszą kòlekcjã mô Zôpadnokaszëbsczé Mùzeùm w Bëtowie. Historiczno-Etnograficzné Mùzeùm w Chònicach dało sã na realizacjã projektu inwentarizacji i zbadérowaniô spôdkòwiznë Chełmòwsczégò, m.jin. we wielnëch priwatnëch zbiorach. Wôrt dodac, że ten òriginalny ùtwórca béł téż kòlekcjonérą – czekawiłë gò etnograficzné mùzealia.
Chełmòwsczi to nadzwëkòwi artista, chtëren wëchôdôł za ùznóné mòdła ùtwórstwa. Ùdokazniwôł ògrańczoną wôrtnotã kònwencji òpisënkù kùńsztu i artistë – nie je letkò gò przëpasowac do jaczis kategórii, wnet kòżdô je dlô niegò za casnô. Gôdelë ò nim m.jin. jakno ò lëdowim ùtwórcë, niewarkòwim artisce, artisce-amatorze, najiwczim, synkreticznym, hibridicznym. Interpretowelë gò téż przez przërównanié do młënarza D. Scandelli (1532–1599), to je Menocchia, spôlonégò przez Inkwizycjã za hereticczé pòzdrzatczi, òpisónégò przez C. Ginzbùrga w znóny ksążce Syr i robaczi. Wizjô swiata jednégò młënarza z XVI w. Niechtërne jegò dokazë stôwają sã òrãdzą do òpisowaniô relacjów midzë kategóriama „òriginału” i „kòpii”. Chełmòwsczi stôł sã heroją artiklów, ksążków, filmów, a téż mùzycznégò happeningù Awantura z aniołami M. Trzasczi. Pòsobné próbë interpretacji dokazów Chełmòwsczégò mają cësk na zwikszanié sã jegò mitu. Òkòma domôctwa artistë je stwòrzonô nowô regionalnô institucjô kùlturë: kaszëbskô chëcz, jakô mô fùnkcjã môlowégò mùzeùm, w chtërnym są téż ùsôdzczi negò aùtora. Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié ògłosëło rok 2017 Rokã Józefa Chełmòwsczégò.
Katarzëna Kùlikòwskô
Bibliografiô:
- Borzyszkowski J., Józef Chełmowski (1934-2013) – wybitny twórca ludowy, rzeźbiarz, malarz – na szkle i płótnie, konstruktor, kolekcjoner, pszczelarz i filozof, [w:] Pasieka wyobraźni. O twórczości Józefa Chełmowskiego, red. D. Kalinowski, T. Siemiński, Brusë – Bëtowò – Gduńsk 2017, s. 201–209
- Kal E., Między intuicją a intelektem. Twórczość Józefa Chełmowskiego w perspektywie historii sztuki, [w:] Pasieka wyobraźni. O twórczości Józefa Chełmowskiego, red. D. Kalinowski, T. Siemiński, Brusë – Bëtowò – Gduńsk 2017, s. 58–127
- Pasieka wyobraźni. O twórczości Józefa Chełmowskiego, red. D. Kalinowski, T. Siemiński, Brusë – Bëtowò – Gduńsk 2017
- Siemiński T., Józef Chełmowski. Portret artysty i człowieka, Bëtowò 1995
- Tegò, Józef Chełmowski, Bëtowò 2008
Netografiô:
Pomieciński A., Lokalne wymiary globalizacji, http://www.kulturaihistoria.umcs.lublin.pl/archives/1492, przëstãp: 15.03.2019.
Mùzeòwé wëstôwczi:
- Domôctwò Józefa Chełmòwsczégò w Brusach-Jaglach.
- Kaszëbskô Chëcz w Brusach-Jaglach.
- Wëstôwk „Współczesna sztuka ludowa Kaszub” w Zôpadnokaszëbsczim Mùzeùm w Bëtowie.
