Centrum Edukacji i Promòcji Regionu w Szimbarkù (CEPR) to priwatnô pòdjimizna, jaczi ùdbòdôwôczã i załóżcą béł D. Czôpiewsczi. Słëchôł mù téż DANMAR, co sã zajimôł stôwianim drzewianëch bùdinków. Dzysdnia Centrum prowadzy jegò białka, L. Czôpiewskô. CEPR je zwóny skansenã, chòc z ùdbama mùzeùm na wòlnym lëfce ni mô za wiele pòspólnégò. Dlô niejednëch je mùzeùm, nimò tegò, że je kòmercyjną pòdjimizną, jakô mô znanczi dosc òsoblëwégò parkù rozegracji. Zwią gò téż „kaszëbsczim Disneylandã” i „turisticznym supermarketã”, kritikòwóny je jakno kicz. Dobëtno jidze na miónczi na wielënã zwiedzającëch z nôbarżi znónyma mùzeama i turisticznyma atrakcjama w regionie. Jegò rum je przemikłi pòpùlarnyma dzysdniowima wizualnyma kaszëbsczima symbòlama: mòdłama kaszëbsczégò wësziwù, pòstacjama grifa, kaszëbsczima farwama. W òbrëmim narracji mòcnô je tam martirologiô, górã mają òdwòłania do pòlskòscë i kaszëbskòscë jakò ji baro wôżnégò partu. Ta òpòwiedniô CEPR – jak pòkôżą przëwòłóné cytatë z internetowi starnë Centrum, mùszebné do zrozmieniô drżénia te môla, òpisywającé pòjedinczné bùdinczi stojącé w CEPR – nie je jednoôrtnô ani do kùńca logicznô.
Nôbarżi znóny bùdink w CEPR to „Chëcz do górë nogama”, jakô zgódno z ùdbą gwôscëcelów je symbòlã ùpôdkù kòmùnizmù i równoczasno – kąsk paradoksalno – „alegòrią dzysdniowégò swiata, w jaczim tradicjô i system wôrtnotów òstałë pòstawioné na głowie”. Ta bùdowniô bùdzy westrzód gòscy nôwicy emòcjów (a to emòcje òb czas zwiedzaniô CEPR zdôwają sã nôwôżniészé) na skùtk reakcji błãdnika òb czas chòdzeniô pò bùdinkù.
Òdwróconé je w CEPR téż drzewò – „Sztatura Kaszëbsczégò Swiãtowida” – jaczé je krótkò weńdzeniô na òbéńdã Centrum: „symbòl wôżny rolë, jaką w żëcym człowieka trzimią las i drzewò. Towarzą òne człowiekòwi òd ùrodzeniô (kòlibka) do czasu smiercë (trëma)”. Swiãtowid „mô pòdczorchiwac nôwôżniészé wôrtnotë òd wieków zrzeszoné z najim regionã, dzãka chtërnym Kaszëbi strzimelë dzejowé próbë. Swiôdczą òne ò wiôldżi mądroscë ùszłëch pòkòleniów. Pòdsztrichiwają i są symbòlã stójnégò przërzeszeniô do ti zemi (jakno òdwiecznëch gòspòdarzi) òd nôdôwniészich czasów. Symbòlika òdwróconégò drzewa òdwòłiwô sã do sztërzech strón swiata, to je czerënków mùszowi emigracji Pòlôchów. Kò wanożëlë òni na wschód (òdbicym tegò je (…) tpzw. Dodóm Sybiraka), zôpôd (Dodóm Kaszëbë Trapera z Kanadë) i pôłnié (Dodóm Pòlsczégò Pòwstańca z Adampòla). Na pniu najégò symbòlicznégò drzewa widzymë sztërë pòstacje, jaczé są òdzdrzadlenim znanków Kaszëbów:
- Religijnota – jaką symbòlizëje pòstacjô biskùpa Kònstantina Dominika (…).
- Robòcosc (…).
- Ùpiartosc, kònsekwencjô – widzymë pòstacjã wiôldżégò Kaszëbë Tónë Ôbrama, chtëren rozkòscérzôł deje pòlskòscë i Pòmòrzô (…).
- Patriotizm – pòsobnô pòstacjô to Józef Wëbicczi”.
Òkòma wspòmniónégò „Dodomù Sybiraka”, przëwiozłégò z Syberii, je tu mòdel sowiecczégò lôgra, zbùdowóny na spòdlim céchùnkù i wagónë z lokòmòtiwą, w jaczich „dô pòczëc wiôlgòsc beznôdzeji, jaką czëłë setczi tësący domôków, zbùdzonëch wczas reno ze spikù i wëwiozłëch sëro całima familiama w nieznóné przez pretorianów Stalina”.
„Dodóm Kaszëbsczégò Trapera”, pò prôwdze przëwiozłi z Kanadë, to wedle òpòwiedni CEPR „symbòl jednotë Kaszëbów”.
Za to „Dodóm Pòlsczégò Pòwstańca z Adampòla” je „dofùlowanim deji bùdowë chëczów wszëtczich grëpów Pòlôchów, chtërny z rozmajitëch przëczënów mùszelë òstawic swój rodny krôj”.
„Kòscół sw. Rafała Kalinowsczégò” wedle òrganizatorów zmòcniwô rolã CEPR jakno „placu pamiãcë pòlsczégò Sybiru”. W kòscele je òsoblëwé wëkùstrzenié: „balka z Kòłimë, z ògrodzeniô sowiecczégò lôgra, z zaòstałoscama kòlcatégò drótu; òriginalné dzélëczi bónkra grifitów, przekôzóné przez dôwnëch żôłnérzów Pòmòrsczégò Grifa; 180-latné łôwczi z sanktuarium Matczi Bòżi Królewi Kaszëb ze Swiónowa; scana prezbiterium zbùdowónô je z drzewianëch elementów XVIII-wiekòwégò dodomù Sybiraka; balczi z Jasny Górë, co pamiãtają òbronã Czãstochòwë w cządze szwédzczégò pòtopù; przez trzëstalatné balczi z Òstrowù Spikrzów we Gduńskù. (…) kam z pierszi archikatédrë w Gnieznie, kam z fùńdameńtów sedzbë Mieszka I na Tumsczim Òstrowie w Pòznanim i kamienie z fùńdameńtów Królewsczégò Zómkù we Warszawie. Je tu téż kam z Gewóntu, spòd krziża, do jaczégò jidą nôdłëgszé w Pòlsce pielgrzimczi”.
„Dwór Salino” to replika wôżnô dlô gwôscëcelów, bò wedle nich: „Taczé bùdownie bëłë czãsto spòtikóné w dôwny Pòlsce, bò do szlachecczégò stanu słëchôł wiôldżi dzél spòlëznë i nawetka biédniészô szlachta stôwiała dwórczi, jaczé symbòlizowałë waranié tradicji i kùlturë. (…) To prawie w dwòrach przekazywóné bëłë nôrodné tradicje i tam przedërcha jistota pòlsczi kùlturë”.
Na òbéńdze CEPR je téż rekònstrukcjô bónkra Pòmòrsczégò Grifa, do jaczégò „prowadzy pòdzemny tunel, na tëli nisczi, żebë zwiedzający mógł sã ùkłónic herojóm tëchtam czasów…”. Akùsticzné efektë ùżëté bënë mają przëbaczëc prôwdzëwi nôlot.
„Pòmnik Pòmòrsczégò Grifa” zrobiony z kama w sztôłce serca téż je symbòliczny: „Zëmny kam i serce… Wiele lëdzy pòwié, że to procëmnotë, jaczich nie dô sã pògòdzëc. Tej-sej równak serce mùszi bëc cwiardé jak kam, żebë przedërchac i pòzwòlëc żëc jinszim… Patróna wbitô w serce to symbòl fizyczny i dëchòwi mãczi, bò jeżlë nie zabiła grifòwca kùgla z niemiecczi gewérë abò z pistóla enkawùdzystë, to pòtkała gò smierc z rãków rodnégò rakôrza z ÙB”.
„Dodóm Skaùta” przeniosłi z òdpòczinkòwégò òstrzódka we Wieżëcë je „symbòlã snôżi historii pòlsczégò skaùtingù”, w jegò òpisënkù brzëmi téż patrioticznô nóta, òdwòłania do krziwdów, jaczé doswiôdczëła pòlskô spòlëzna òb czas wòjnë i w cządze kòmùnizmù a téż jesz rôz do KWÒ Pòmòrsczi Grif.
W przërównanim do tëch bùdinków, „Mùzeùm Domôcégò Gòspòdarstwa” to zwëkłé… mùzeùm rozmióné jakno zbiér dôwnëch zachów, chòc w jich òpisënkù téż mô górã chãc zbùdzeniô pòdzëwù abò zôwzãcô, tim razã jich dôwnotą i dzywnotą.
„Nôdłëgszi dél swiata” wpisóny do ksãdżi rekòrdów Guinessa, to „symbòl cãżczi robòtë Kaszëbów. Je to téż nadzwëkòwi przëmiar spòdlowégò òd wieków, òsoblëwie ùkòchónégò przez Kaszëbów, materiału. Pòlsczi drzewiany dodóm, pòchòdzący z apartny fòrmë szlachecczégò dwórkù, znóny je nié le w Pòlsce, ale téż na całim swiece”.
Na òbéńdze CEPR je téż: „Nôwikszi fòrtepian swiata”, na jaczégò nogach są wëmalënczi bëlnëch mùzyków; „Stół Noblistë”, zrobiony na wdôr przëznaniô L. Wałãse Mirny Nôdgrodë Nobla i mający bëc symbòlã eùropejsczi integracji; „Kaszëbskô Chëcz” („naje Soplicowò”) przeniosłô z Wilanowa (gm. Przedkòwò, kartësczi pòw.) i dodôwkòwò zdobionô mòdłama kaszëbsczégò wësziwù, browarniô „Kaszëbskô Kòróna”; „Kaszëbsczi Swiat Bôjków” òpiarti na mòtiwach taczich bôjków jak „Jasz i Grétka”, „Czerwònô Kapùcka”, „Kòt w bótach” itd.; dwa jigrowé place, môłi króm z pamiątkama, linowi park, kino XD i bieszadnô zala. Dô tam téż wëbic mònétã z wizerënkã „Dodomù do górë nogama”, ùpiec chléb abò wòrztã, złowic rëbã, a pózni jã zjesc.
CEPR dzëwùje i bùdzy emòcje. Czôpiewsczi, niezanôleżny financowò, rozmiejący bùdowac sécë wespółrobòtë, nie czerowôł sã za aùtoritetama òd pòwszechno ùznónégò widzeniô historii i zbùdowôł pòmnik… swòjégò pòzdrzatkù na historiã. Pòpùlarnota tegò môla je dokazã, że bëlno òdczëtôł spòlëznowé brëkòwnotë – mést jakno spòlëzna prawie tak chcemë sebie widzec, jak to przedstôwiô CEPR. A do te, zdrzącë na se, chcemë sã bëlno bawic. I nie zmieniwają tegò słowa „narzéczków”, że nié tak bëło z tą historią i że nie wëpôdô ji pòznawac jedzącë wòrztã i pijącë piwò. CEPR je mòdłowim przëmiarã, na spòdlim jaczégò dô sã òbgadëwac wôżné zjawiszcza znankòwné dlô dzysdniowi kùlturë, m.jin. produktiwizacjã kùlturë (w tim tradicji, historii), zmienianié ji w towôr, hibridizacjã; projektowanié kùlturë rozmióné jakno swiądné zgrôwanié do wëwòłaniô planowóny pòzmianë; narëszenié herarchii aùtoritetów (abò, jak chcą niejedny, jich ùpôdk) sparłãczoné z demòkratizacją wiédzë, rozmióną nié blós jakno wikszi przëstãp do wiédzë, ale i do strzódków twòrzeniô infòrmacji; demòkratizacjã ekspertizów (dzysô znajarzã mòże bëc kòżdi, chto tegò chce i mô do te pasowné strzódczi), rost znaczeniô prosti wiédzë, a na skùtk tegò za wiele infòrmacji, co sprôwiô, że corôz drãdżészé je òddzelenié prôwdë òd łżélstwa. Do te wôrt jesz dodac „bùtikòwą” wielekùlturowòsc, teskniączkã za „zakòrzenienim” i rost znaczeniégò etniczny turisticzi.
Katarzëna Kùlikòwskô
Bibliografiô:
- Bachórz A., Michałowski L., Gdzie bije prawdziwe serce Kaszub? Przypadek dyskursu o nieuprawnionej tradycjonalizacji. Kaszubski Disneyland? [w:] Kreacje i nostalgie. Antropologiczne spojrzenie na tradycje w nowoczesnych kontekstach, red. D. Rancew-Sikora, G. Woroniecka, C. Obracht-Prondzyński, Warszawa 2009, s. 299-316
- Kluczyk A., Kultura kaszubska jako nowy produkt turystyczny, [w:] Catering dziedzictwa kulturowego? Kaszubi i Kaszuby w oczach etnologów, red. P. Kalinowski, Gdiniô 2006, s. 113-147
Netografiô:
www.cepr.pl (przëstãp: gromicznik 2019).
