Łacińska nazwa Kaszub, kraju Kaszubów pojawia się w średniowiecznych źródłach, jednak dotyczy przeważnie zachodniopomorskich obszarów jako części tytulatury książąt pomorskich z dynastii Gryfitów. Terytorialne określenie Cassubia pojawia się obok etnicznego określenia Słowian: dux Slavorum et Cassubie (książę Słowian i Kaszub; → dux Cassubie). Cassubia odnosiła się do części obszarów później należących do Pomorza Tylnego, a nie do jednoznacznie wyodrębnionej terytorialnie czy administracyjnie jednostki. Terminu tego niewątpliwie używał zakon dominikański w XIII w., a także zachodniopomorscy władcy.
Określenie dux Slavorum et Cassubie można odnaleźć przede wszystkim w oficjalnej tytulaturze książąt. Po raz pierwszy występuje ono w bulli papieża Grzegorza IX z 19 marca 1238 r., w której potwierdzono wcześniejsze, XII-wieczne nadanie dóbr pod Stargardem joannitom przez księcia Bogusława I. Dokument ten stanowi pierwszą znaną wzmiankę źródłową o Kaszubach. Tytułu używali następcy Bogusława I w XIII i XIV w. Od połowy XIV w. zaczęto stosować określenie dux Cassubie w formie odnoszącej się do ludu – dux Cassuborum (książę Kaszubów), nadal w parze ze Słowianami. Gryfici posługiwali się tym tytułem aż do ich wymarcia w 1637 r., a wraz z przejęciem Pomorza Tylnego stał się on częścią tytulatury książęcej Hohenzollernów. Elektorzy brandenburscy i królowie Prus tytułowali się jako książęta „na Pomorzu, Wenedów i Cassubów” aż do XIX w. Później, po uproszczeniu tytułu, pozostawiono Pomorze, a Cassubów i Wenedów przesunięto na dalszy plan jako dodatek.
Il. 1.
Termin Cassubia w średniowieczu odnosił się do osiedli Słowian nadbałtyckich określanych wówczas jako Kaszubi, a nie do dzisiejszych Kaszub. Różnicę tę tłumaczy rozwój nadbałtyckich osiedli słowiańskich i kaszubskich (ich przesuwanie się na wschód aż do XX w.) oraz związane z tym przesunięcie znaczenia nazwy Kaszub w nowożytności. Współczesny ruch kaszubski odwoływał się jednak do średniowiecznych wzmianek o Cassubii jako do dowodu, że Pomorze stanowiło historyczną formę państwowości Kaszubów. Przykładem takiego ujęcia jest Historia Kaszubów A. Majkowskiego. Późniejsi historycy (m.in. G. Labuda) analizowali ten tytuł krytycznie na podstawie semantycznej i pojęciowej analizy tekstów źródłowych.
Do dziś Cassubia pozostaje ważnym symbolem w kaszubskim regionalizmie etnicznym. Nazwę tę nosiła m.in. przedwojenna korporacja studencka na Uniwersytecie Warszawskim. Data bulli papieskiej z 1238 r., w której po raz pierwszy pojawiło się określenie Cassubia (19 marca), jest obchodzona jako coroczny Dzień Jedności Kaszubów (od 2004 r., wcześniej Święto Kaszub). Spotykana bywa także spolonizowana forma Kaszubia, wywodząca się z łacińskiej nazwy (np. portal „Kaszubia.pl”), używana również jako jedno z angielskich określeń Kaszub (Kashubia).
Il. 2.
W regionalnej turystyce czasami nawiązuje się do nazwy Cassubia, np. w nazwach hoteli (Hel). „Transcassubia” to nazwa pociągu przywożącego uczestników Zjazdu Kaszubów z różnych części regionu do miejscowości, w której odbywa się doroczne spotkanie. W dyskursie o Kaszubach oraz w tradycji kaszubskiej wciąż obecne są pewne sformułowania oparte na tym terminie – najbardziej znane to Cassubia non cantat (Kaszuby nie śpiewają), odnoszące się do rzekomego braku muzykalności Kaszubów lub mniejszej roli muzyki w ich kulturze. Do okazjonalnych nawiązań do tego stereotypu w literaturze, historiografii i muzyce należy m.in. tytuł Cassubia incognita projektu Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie, którego celem była rewitalizacja kultury kaszubskiej. W ramach przedsięwzięcia wydano płytę pod tym samym tytułem (Cassubia incognita: Kaszëbszczé piesnie, 2009) z wybranymi nagraniami pieśni kaszubskich ze Zbiorów Fonograficznych Instytutu Sztuki PAN, zarejestrowanymi w grudniu 1945 r., oraz dokonano digitalizacji tych materiałów.
Do projektu nawiązał od 2010 r. coroczny bytowski festiwal Cassubia cantat, a następnie inicjatywa Cassubia incognita novum (2019), polegająca na nagraniu pieśni wydanych przez Ł. Kamieńskiego w zbiorze Pieśni ludu kaszubskiego (1936).
Termin Cassubia we współczesności może być więc używany jako narzędzie modnej semantycznej egzotyzacji regionalnych kultur etnicznych.
Pojawia się także w marketingu i wzornictwie inspirowanym sztuką ludową, a ponadto w tytułach dzieł literackich, muzycznych, artystycznych oraz konferencji czy publikacji (Cassubia Slavica, Cassubia Gedania). Sporadycznie używana jest w szczególnych kontekstach: Cassubią nazwano np. skamielinę odkrytą w odwiercie skał kambryjskich w Kościerzynie i opisaną w 1977 r. przez paleontolożkę K. Lendzion. W 2017 r. w Hamburgu zarejestrowano firmę o tej nazwie działającą w dziedzinie zarządzania aktywami (Cassubia Vermögensverwaltung KG). W Londynie w latach 2018–2021 istniała firma o podobnej nazwie (Cassubia Ltd.), prowadzona przez polską założycielkę i aktywna w sektorze edukacji, tłumaczeń i doradztwa.
Miloš Řezník
Bibliografia:
- Dobrowolska A., O nazwie Kaszuby, „Onomastica”, IV, 1958, 2, s. 333-353
- Labuda G., Kaszubi i ich dzieje, Gdańsk 1999
- Tenże, Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. 1: Czasy średniowieczne, Gdańsk 2020
- Pandowska-Ziółkowska D., Kaszuby wśród nazw Pomorza w XIII w. Studium historyczne, Gdańsk 1993
- Pomorze Zachodnie pod rządami książąt plemiennych i władców z dynastii Gryfitów (990-1121-1637-16448/1653), pod red. Z. Szultki, Poznań – Gdańsk 2006
- Pomorze Zachodnie w tysiącleciu, praca zbiorowa pod red. P. Bartnika, K. Kozłowskiego, Szczecin 2000
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
- Źródło: Instytut Kaszubski
