Bëlôcë – mieszkańcë Swôrzewsczi, Òksëwsczi, a w dzélu téż Pùcczi Kãpë i Hélsczégò Półòstrowù bez miasta Hél (AJK XIV 203-208), zwóny tak òd òsoblëwi znanczi wëmòwë, tj. wëmôwianiô l miast ł, np. glowa, losos, mlin. Pòzwa bëlaczenié pòchôdô òd wëmòwë wërazu bél, bëla, bëlo.
Fòneticzné zjawiszcze òpisôł jakno pierszi A. Hilferding (1856) – nazwa Bëlôcë ju ù A. Brilowsczégò (1799 – pò 1870; profesór chònicczégò gimnazjum, dze ùcził m.jin. Môrcëna Cenôwã i z nim òdwiedzył Sławòszëno w 1827 r.) – jakno wëstãpùjącé kòl „mieszkańców niejednëch wsów na nordã òd Pùcka i z Hélsczégò Półòstrowù”, a téż òsoblëwòsc mòwë Słowińców: „Jedna leno znanka kąsk wëapartniwô jãzëk Słowińców òd jãzëka Kabôtków i Kaszëbów i sóm ten lud je dbë, że to òsoblëwòsc jegò mòwë, a jidze ò wëmòwã cwiardégò ł: Słowińcë wëmôwiają je jakno l strzédné, jistno jak pôłniowi Słowianie, òb czas czedë Kabôtkòwie i Kaszëbi jakno półsamòzwãkòwé u, szlachòwno do Môłorusynów (na kùńcu wërazów i szlabizów) i górnołużicczich Serbów (…). Jistnô wëmòwa ł, jaką pòtikómë kòl pòmerańsczich Słowińców, pòjôwiô sã w samim centrum gwôscëwi Kaszubii, w Zôpadnëch Prësach, we wsë Swôrzewie (Schwarschau) i w sąsednëch wsach na nordã òd Pùcka (Putzig), dlôte téż mieszkańcë tëch strón mają kòl sąsadów przezwëstkò Bëllëci” (1862, cyt. za Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tłóm. N. Perczińskô, òbr. J. Tréder, Gduńsk 1989, s. 16).
Ni ma jednoznaczny interpretacji, na jaczi ôrt pòwstała ta fòneticznô gwôscëwòsc. Z. Stieber – jak rëchli J. Baudouin de Courtenay (1904) – tłómaczi jã cëskã niemiecczégò jãzëka: „pózny fòneticzny germanizm, chòc bez wątpieniô rëchlészi jak scwiardnienié ń”, ale Z. Topòlińskô ùdokazniwô, że zjawiszcze je skùtkã bënowégò rozwiju kaszëbsczégò spółzwãkòwégò systemù (Kaszëbsczi rozwij *ł); za archaijzm miôł bëlaczenié K. Dejna.
Il. 1. Dzélëk „Słownika kaszubskiego porównawczego” Aleksandra Berczi
Bëlaczenié òstało pòcwierdzoné w słowińsczich jãzëkòwëch zabëtkach, to je w Przësëgach z Wierzchòcëna spisywónëch w latach 1706–1722 (Wierzchòcëno – wies krótkò Smôłdzëna); na pòczątkù XX w. zabëtk zdżinął. Sfórtowôł gò òpisac F. Lorentz (1898) i F. Tetzner (1899), a pózni – z pòmòcą òdpisënkù zrobionégò pòd kùńc XIX w. na prosbã łużicczégò badérë A. Mùczi – H. Pòpòwskô-Tabòrskô; bëlaczenié pòcwierdzają m.jin. taczé zapisënczi: rozlanczyc, czlowiek, zaplacil, zlodzey, wlasnich.
Bëlôcë mieszkają na òbéńdze òddzelony òd lądu błotama i wielnyma rzékama (Zagórzanka, Réda i Mòstòwé Błota; Plëtnica i Pùcczé Błota; dólnô Czôrnô Wòda abò Wda i Biélawsczé Błota; górnô Wda (z Kanałã) i Karwińsczé Błota). Geògraficzné ùsztôłcenié, jakòsc gruńtu i felënk wikszich nôternëch bòkadnosców miałë cësk na skùpienié sedlëszczów wkół wikù i mòrza, co nie òstało bez znaczeniô m.jin. dlô jãzëkòwëch apartnosców; òkòma bëlaczeniô m.jin. wëmòwa nosówczi ã jakno yn, kùnôszczi -ama jakò -amë abò -ami, wëmòwa seczra, pierzna, kòszla miast seczera, pierzëna, kòszëla.
Tëch, co nie gôdają pò bëlackù, Bëlôcë przezwelë (przez analogiã) Bëłôkama (SKG I 32), a przëtómk Półbëlôcë (SKG VII 234) ùdostelë nordowi Kaszëbi na Żarnowiecczi, Krokòwsczi i Sławòszińsczi Kãpie, chtërny gôdają: leżka, żôlnérz, òpôl, a òglowò nie bëlaczą (wierã je to skùtk nalôżaniô sã midzë Bëlôkama i bëlaczącyma Słowińcama). Zjawiszcze wëmianë ł na l je téż w niejednëch wërazach na pôłnim Kaszëb, np. falszëwi, kùkla, jaskùlka, ladowac, plaskati, szerzi w zapòżëczonëch wërazach jak salôta, walach.
Bëlaczenié nie je znanką normatiwny kaszëbiznë, ale mòżlëwé je w tpzw. jãzëkòwi stilizacji. Përznã wëzwëskiwôł to ju H. Derdowsczi, a w pòezji zrzeszińcë, np. J. Trepczik: liskô, glada, mlodi, biôli, lów, bialka, chlopi, slony (Òdecknienié, 1977). Kòl A. Necla bëlaczenié pòjôwiô sã we wëbrónëch słowach, np. glada, ale F. Fenikòwsczi dosc wërazno (chòc niekònsekwentno) wëapartniwô mòwã rëbôków òd gôdczi lëdzy z lądu; herojowie J. Piepczi nie bëlaczą, chòc sóm pisôrz mô fùl swiądã môlowëch apartnosców, przër. kòmentôrz w romanie Hanesk: „Rozmòwny Grotka, chtëren pòchòdzył dzes zeza Wejrowa, òd kartësczégò pòwiatu i dlôte w gwarze jegò bëło wërazno czëc ł miast bëlacczégò l starzëniaków”. Ze Starzëna pòchòdzy R. Drzéżdżón (znóny z felietonów w „Pomeranii”), pisôrz, satirik i aùtór bloga Bëlôk – czôrno na biôłim, dze pòjôwiają sã tekstë zapisóné tak lëterackò znormalizowóną kaszëbizną, jak i z bëlaczącą znanką. Gwôscëwòsc ta znankùje òsoblëwie pisarstwò J. Drzéżdżona, K. Mùzë, M. Selina i A. Jabłońsczégò, chtëren jãzëk trilogii Namerkôny, Smùgã, Fényks w całoscë i zgódno z przëjãtima przez se wskôzama stilizëje na bëlaczącą rëbacką kaszëbiznã.
Justina Pòmierskô
Bibliografiô:
- Baudouin de Courtenay J. (1904), Krótczi zestôwk „kaszëbsczi problemë” „Acta Cassubiana”, t. II, s. 233-273
- Bylaczenie, w: Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny, pòd red. J. Trédra, wëd. 2., pòpr. i rozsz., Gduńsk 2006
- Dejna K., Dialekty polskie, Wrocłôw 1973
- Dialekty i gwary regionu (aùtór: Jerzy Treder, redakcjô i digitalizacjô: Małgorzata Klinkosz) Dialektologia polska
- Popowska-Taborska H., Szkice z kaszubszczyzny. Dzieje, zabytki, słownictwo, Gduńsk 1987
- Stieber Z., Zmiany w fonetyce Jastarni w ostatnim stuleciu, „Język Polski” XXXIX, 1954, s. 249-252
- Treder J., Język i idea prozy A. Jablonsczégò pt. Namerkóny, [w:] Językowy, literacki i kulturowy obraz Pomorza, t. 2, red. M. Klinkosz, A. Lica, Z. Lica, Gduńsk 2015, s. 199-218
- Treder J., Kaszubszczyzna w wybranych utworach literackich, „Pomerania”, 1975, nr 5, s. 42-47
- Treder J., Język Kaszubów nadmorskich i utrwalone w nim aspekty kultury materialnej i duchowej, „Rocznik Helski” II. Morska tradycja ludowa mieszkańców Kaszubskiego Wybrzeża, Hél 2003, s. 23-42
Ikònografiô:
