Bractwo Pomorskie

Bractwo Pomorskie (1921–1926), jako organizacja skupiająca elitę rodzimej społeczności polskiej Pomorza, powstało w 1921 r. w Toruniu z inicjatywy dr. T. Zegarskiego, pochodzącego z Grabowa na Kociewiu. Rok wcześniej, w trakcie wojny polsko-bolszewickiej, był on współtwórcą Rady Pomorskiej, funkcjonującej pod przewodnictwem A. Majkowskiego, która miała na celu „ochronę polskości na Pomorzu”, będącej „instytucją samopomocy i samoobrony społeczeństwa”, działającej do 1922 r., w momencie kreowania nowej rzeczywistości administracyjno-państwowej i kulturowej w regionie, tuż po jego włączeniu do RP. Sympatyzowała ona z obozem rządowym marszałka J. Piłsudskiego. Rada Pomorska ma na swoim koncie m.in. wielką Wystawę Sztuk Pięknych Artystów Pomorskich w Grudziądzu i powołanie Towarzystwa Artystów Pomorskich, a także Pomorskiej Szkoły Sztuk Pięknych W. Szczeblewskiego. Chodziło o zamanifestowanie podmiotowości Pomorzan i ich kultury w świecie ogólnopolskim, jak też niechęci do odgórnej i przyspieszonej unifikacji oraz tzw. zalewu galicyjskiego.

Dobitnym wyrazem tego drugiego zjawiska stało się powołane 9.05.1921 r. Bractwo Pomorskie. Jego inicjator, T. Zegarski, związany w przeszłości z młodokaszubami, był pracownikiem Urzędu Wojewódzkiego Pomorskiego, mianowanym w roku 1921 kuratorem Okręgu Szkolnego Poleskiego w Brześciu n. Bugiem.

Statutowe cele Bractwa Pomorskiego to:

„1. Bratnia koleżeńskość wzajemna,
2. praca koło kultury polskiej na Pomorzu, opierająca się na rodzimych pierwiastkach kulturalnych,
3. informowanie ogółu polskiego o stanie kultury i ideowości polskiej na Pomorzu,
4. słuszna obrona Pomorza,
5. opiekowanie się uczącą młodzieżą pomorską”.

Jednocześnie deklarowano wykluczenie z obrad bieżącej polityki partyjnej. Okazało się to nierealne, a samo Bractwo zostało uznane jako organizacja skupiająca zwolenników opozycyjnej endecji, co wynikało z rzeczywistości, ukształtowanej w warunkach zaboru pruskiego.

Na koncie osiągnięć Bractwa figuruje poparcie dla powstania Towarzystwa Sztuk Pięknych w Toruniu, które zorganizowało wystawę sztuki kościelnej w 1922 r. Obok tego odnotowano wsparcie dla Teatru Narodowego i zabiegi o powołanie Muzeum Pomorskiego w stolicy województwa.

Spośród 12 założycieli Bractwa, które w 1926 r. skupiało 155 członków, ważną rolę obok prezesa odegrali Kaszubi – ks. prał. J. Wysiński – proboszcz toruński i J. Karnowski, który był w nim wyrazicielem ideologii pomorskiej, jak i krytykiem politycznych ambicji jego lidera. Podczas nieobecności Zegarskiego w Toruniu, z powodu wystąpień przeciw przybyszom, Bractwo spotykały oskarżenia policji o działalność antypaństwową i separatyzm. Mimo prób podjętych w 1925 r., nie udało się ożywić jego działalności, którą ostatecznie zakończył przewrót majowy. W jego wyniku 8.09.1926 r. powstał Związek Pomorski, związany z endecją, do którego przeszła część jego członków. Trwałym śladem działalności Bractwa pozostała broszura Bractwo Pomorskie w pięciolecie swego istnienia, Toruń 1926. Zawiera ona m.in. skierowany przez Bractwo do rządu w 1926 r. Memoriał pt. „Potrzeby i życzenia Pomorza” oraz szczególnie ciekawy „Spis członków Bractwa Pomorskiego, październik 1926 r.”. W tym gronie 155 osób znaleźli się m.in. tacy czołowi przedstawiciele elity kaszubsko-pomorskiej jak: T. Zegarski, W. Bałachowski, E. Behrend, K. Bieszk, F. Bolt, B. Bukowski, A. Dambek, K. Dominik, W. Drapiewski, S. Grabowski, L. Heyke, E. Jonas, L. Kowalski, K. Kreft, F. Kręcki, M. Kręcka, B. Makowski, L. Miszewski, E. Roszczynialski, A. Sadowski, W. Szczeblewski, A. Szpręga, M. Szuca, H. Szuman, W. Szumanówna, J. Szydzik, I. Tempski, B. Witkowski, W. Wojciechowski, S. Wojciechowski, J. Wrycza, J. Wybicki, S. Zawacki, F. Żynda. – Siłą rzeczy dominowali w Bractwie, podobnie jak wśród inteligencji pomorskiej, duchowni (64), stanowiąc 42% ogółu członków. Całość tego grona tworzyli ludzie przodujący w społeczeństwie kaszubsko-pomorskim, zasłużeni na polu pracy organicznej. Stanowili oni grono najgorętszych polskich patriotów i budowniczych odrodzonego państwa polskiego na Pomorzu. Przypisany doń zarzut separatyzmu i działalności antypaństwowej swoiście uzasadniał potrzeby realizacji celów Bractwa. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż w gronie członków Bractwa znalazły się także niezwykłe kobiety – Maria Kręcka i Wanda Szumanówna.

Józef Borzyszkowski

Bibliografia:

• Borzyszkowski J., Historia Kaszubów w dziejach Pomorza, t. IV: Kaszubi w II RP i w latach II wojny światowej (1920-1945), Gdańsk 2019
• Bractwo Pomorskie w pięciolecie swego istnienia, Toruń 1926 – przedruk z Wprowadzeniem J. Kutty, Bydgoszcz [b.r.w.]
• Karnowski J., Moja droga kaszubska, oprac. J. Borzyszkowski, Gdańsk 1981
• Brzostowski E., Pierwsza Wystawa Sztuk Pięknych Artystów Pomorskich w Grudziądzu, Grudziądz 1995
• Kutta J., Druga Rzeczypospolita i Kaszubi 1920-1939, Bydgoszcz-Inowrocław 2003
• Molendowski L., Teofil Zegarski (1884-1936). Pedagog, urzędnik, pomorski działacz społeczny i twórca „Orlego Gniazda” w Gdyni, Gdynia 2011

Ikonografia:

1. Źródło: Instytut Kaszubski
2. Źródło: Instytut Kaszubski