Bówka to znankòwnô dlô Gduńska pòstacjô w midzëwòjnowim cządze – przedstôwca niższich spòlëznowëch wiôrztów, nieluso òblokłi, rozblek z pòrtowégò partu miasta, zgniélc, bez stójny robòtë, czãsto sedzący w gòspòdach i pijący za wiele mòcnëch napitków, òsoblëwie pòpùlarny wnenczas we Gduńskù wódczi jałówcówczi, co sã zwała Machandel. Znankòwné dlô gduńsczégò bówczi (Bowke) bëło łażenié pò miesce, òsoblëwie pò Dłudżim Pòbrzegù i plëwanié do Mòtławë, dlôte téż zwelë jich „mòtławsczima plwôczama” (Mottlauspucker).
Pòzwa Bowke, w pòlsczim jãzëkù bówka, wierã pòchòdzy òd dólnoniemiecczégò słowa bôve – lorbas, i je słowã szlachòwnym do warszawsczégò Antka, londińsczégò cockneya abò parisczégò gawrosza. Na Kaszëbach gduńsczi bówka bëło letkò przekãsną pòzwą dlô przëbëczników z Gduńska.
B. Zwarra, bëlny gduńsczi pùblicysta i dzejôrz gduńsczi Pòlonii, w pierszim z piãc aùtobiograficznëch tomów Wspomnienia gdańskiego bówki (1984–1997) tak òpisôł gduńsczich „Kôrlów”, bò tak téż zwelë bówków: „Bëlë dbë, że dlô nich jistnieją na swiece leno dwa pùnktë òpiarcô: żelazné pòrãczé Dłudżégò Pòbrzegù i tómbachë w karczmach. Rzôdkò sã gòlëlë, żwelë czãsto tobakã abò z jich lëpów wëstôwała krótkô pipa z mòcno nadgrëzłim szpëcã. Szëjã mielë òbwiązóné jaskrą chùstką, na jaką zesuwała sã wëbladłô mùcka noszonô colemało przez pòrtowców. (…) Czãsto z czeszeni wëstôwała szijka plaskati bùdeleczczi z wódką” (t. 1, Gduńsk 1984, s. 37-38).
Il. 1. Szild restaùracji „Gdański Bówka”
Do pòstacji bówczi òdwòłiwôł sã w 20. i 30. latach XX w. gduńsczi gazétnik F. Jaenicke (jegò grób je na smãtarzu w Òliwie) w swòjich weekendowëch felietonach na starnach gazétë „Danziger Neueste Nachrichten”. Jaenicke pisôł felietonë w gduńsczim dialekce niem. jãzëka tpzw. Danziger Missingsch, wëzwëskiwającë môlowi gduńsczi, ale téż kaszëbsczi fòlklor, a jich przédnym heroją béł emerit F. Poguttke. Tekstë bëłë grëbiańsczima i szpòrtownyma kòmentarzama do tamtoczasnëch wëdarzeniów z żëcégò Gduńska, pisóné z pòzdrzatkù zwëkłëch jegò mieszkańców. Òpòwiescë emerita Poguttke, chwôlącé dobrą zabawã, szmaczné jestkù, a òsoblëwie picé alkòhòlu w dobrim towarzëstwie, bëlno wpisywałë sã w żëcé gduńsczich sztrasów midzëwòjnowégò cządu. Bëłë pòpùlarné tak westrzód Niemców, jak i Pòlôchów. Felietonë F. Jaenicke òstałë wëdóné w 1935 r. w fòrmie ksążczi pt. Poguttke erzählt! Lustige Abenteuer und gemütliche Danziger Geschichten.
Il. 2. Restaùracjô „Gdański Bowke”, sz. Dłudżi Pòbrzég 11
Nôbarżi znónyma przedstôwcama gduńsczich bówków bëlë nôleżnicë familiów Bollermann i Welutzke, ò jaczich pòwstała legenda, że jich cała bëłë kùpioné przez anatomiczny zakłôd za môłi priz czile gùldenów, bò bëłë przemikłé w pòłowie piwã i Machandlã i nie brëkòwałë zôsnégò przërządzaniô.
Do pòstacje bówczi òdwòłiwają sã w swòjim ùtwórstwie téż: H. Derdowsczi w pòemace Ò Panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł (Trzecô ksãga): „Tej Czôrlińsczi ale ùzdrzôł brodzącëch we wòdze, Gduńsczich bófków, chtërnëch zawdë òn sã bòjôł srodze”, W. Domansky, J.D. Falk, E. Pietzker, J. Trojan, E. Ruschkewitz, G. Grass, A. Tarkòwskô, M. Kùreckô abò D. Tusk (→ premiér z Kaszëb), chtëren napisôł: „Co wieczór z Górë scygôł mie mòcny głos òjca, jidący z òkna na przãtrze najégò mieszkaniô: »bowke, kolacja!«. Òb całé lata jô nie mëslôł ò tim, co tak pò prôwdze znaczi »bowke«, »lorbas« abò »pomuchelkop« i dlôcze jinszi knôpi z pòdwòrzô nie są dlô swòjich starszich bówkama i lorbasama” (Przedmowa, [w:] Był sobie Gdańsk, òbr. D. Tusk, W. Duda, G. Fortuna, Gduńsk 2006).
Bówcë pòjôwiają sã téż w spiéwach, np. we frantówce A. Starca Polka na Zielonym Moście, abò karna Kùtin pt. Bówka i Kaszubka, jakô je na place CD Młodi dlô Gduńska, nagróny przez kaszëbsczich artistów i wëdóny z leżnoscë X Zjazdu Kaszëbów.
Il. 3. Grób Fritza Jaenicke na smãtarzu w Òliwie
Do legendë bówczi sygô restaùracjô „Gdański Bowke”, jakô je na Dłudżim Pòbrzegù we Gduńskù. Na sz. Szeroczi we Gduńskù dzejô téż dzecnica nr 8, co mô pòzwã „Bówka”. W latach 2014-2018 dzejała we Gduńskù Fùndacjô Bowke, jakô miała za cél rozszérzwianié kùlturë i historii regionu. Rësznô sztatura gduńsczégò bówczi pòjawiła sã w 2022 r. kòl sz. Szeroczi, òb czas Jôrmarkù sw. Dominika we Gduńskù.
Magdaléna Lemańczik
Bibliografiô:
- Był sobie Gdańsk, oprac. D. Tusk, W. Duda, G. Fortuna, Gduńsk 2006
- Domansky W., Danziger Pomuchelsköpfe. Sieben Aufsätze, Danzig 1917
- Ellerhold G.-W., Kleiner illustrierter Sprachführer. Umgangssprachliches Vokabular der Altdanziger Bevölkerung, Köln 1997
- Jaenicke F., Poguttke erzählt! Lustige Abenteuer und gemütliche Danziger Geschichten, Danzig 1935
- Samp J., Bedeker gdański, Gdańsk 1994; wëd. 2, Gduńsk 2004
Netografiô:
Andrzej Starzec, Polka na Zielonym Moście (piosenka) https://www.facebook.com/watch/?v=713925825684039
Ikònografiô:
- Òdj. Magdaléna Lemańczik
- Òdj. Magdaléna Lemańczik
- Òdj. Magdaléna Lemańczik
