Ùrëwadło „bòsy Antk”, „bòsy” jakno dzél negatiwnégò stereòtipù, wësztôłcył sã w latach prësczégò zagôrënkù, czej na Pòmòrzé, mni na Kaszëbë, przëjéżdżelë niewëkwalifikòwóny sezonowi robòtnicë z Galicji i Pòlsczégò Królestwa: nierozmiejący pisac i bòsy (bò ni mielë abò nie chcelë zniszczëc bótów). Stereòtip zmòcnił sã òb czas I swiatowi wòjnë, czej wiele Kaszëbów zmòbilizowónëch do prësczi armii òstało wësłónëch na wschòdny front, dze pòznelë kąsk Pòlsczé Królestwò. Widzelë, że rówizna kùlturë, òsoblëwie materialny, bëła tam niższô jak na Pòmòrzim, dlôte zdrzelë na mieszkańców tëch zemiów z gwësnym pòczëcym, że są lepszi,. Rągadło „bòsy Antk” rozkòscérzëło sã na Kaszëbach pò ùdostanim samòstójnotë przez Pòlskã pò I swiatowi wòjnie i przëłączenim Pòmòrzô. Wnenczas na Pòmòrzé szukającë robòtë i placu do żëcô przëjachało wiele lëdzy z rozmajitëch regionów Pòlsczi. Westrzód nich bëło dosc tëli przëbëczników ze zemiów dôwnégò aùstriacczégò zagôrënkù, dze kùlturalnô aùtonomiô brzadowała tim, że bëło tam naùczanié w pòlsczim jãzëkù. Dlôte wiele z nich bëlno znało pòlsczi jãzëk nié leno w mòwie, ale i pisóny. Taczi lëdze, co mielë strzédné i wëższé wësztôłcenié, dostôwelë robòtã w państwòwëch institucjach. Westrzód przëbëczników bëło téż dosc tëli szkólnëch, chtërnëch przëjimelë do prôcë w szkòłach na Kaszëbach i Pòmòrzim. Felënk naùczaniô pòlsczégò jãzëka w prësczim edukacyjnym systemie na Pòmòrzim brzadowôł tim, że znajomnota òsoblëwie pisónégò pòlsczégò jãzëka westrzód Kaszëbów i Pòmòrzanów bëła mniészô. Bëła to czãsto zôwada w ùdostanim przez nich robòtë w ùrzãdach na Kaszëbach pò 1920 r.
Midzë tima, co trafilë na Pòmòrzé pò 1920 r., bëła zachtnô grëpa lëdzy szukającëch fizyczny robòtë, chtërny tej-sej przëchòdzëlë piechti, bò felowało jima dëtków na przejôzd baną. Kaszëbi widzelë przëbëczników jakno procëmników, bò zajimelë stanowiszcza, jaczé chcelë ùdostac sami Kaszëbi. Òkòma jãzëkòwëch sprôw wiôldżi znaczënk dlô trzimaniô Pòlôchów z jinëch regionów za „cëzëch” miałë kùlturowé apartnoscë. Przëbëcznicë jinaczëlë sã òd Kaszëbów i Pòmòrzanów zwëkama, ôrtã żëcégò, systemã wôrtnotów. Spòlëznowé i kùlturowé apartnoscë òkôzałë sã mòcné i bëłë drãdżé do przedobëcô. Dlôte pòwszechnym stało sã ùrëwadło „bòsy Antk”. To rągadło ùżiwelë nôprzód przede wszëtczim wedle przëbëczników z aùstriacczégò zagôrënkù i z centralny Pòlsczi, a pòzni roszerzwilë je na wszëtczich. Gôdało sã: Bòsy przëjachelë na robòtã. Tëch bòsëch je wicy jak naszich (Sëchta), Antk bòsy klepôł kòsë (Sëchta). Tej-sej ùżiwało sã leno słowa „bòsy”, np. Më momë terô bòségò szkólnégò. Òn je z bòsëch strón (Sëchta).
Ùrëwadło „bòsy Antk” fùnksnérowało jesz wiele lat pò II swiatowi wòjnie, na co miała cësk nowô wała wnożników. W niejednëch môlach gôdô sã dosc czãsto: „Bòsé Antczi to do dzysô wszëtcë z bùtna Kaszëb. Nawetka, żelë są tu ju w pòsobnym pòkòlenim” (Hélsczi Półòstrów), „Bòsé Antczi to lëdze, co przëszlë z Pòlsczi”. W jinëch (pôłniowé Kaszëbë) rągadło je wcyg znóné, ale mało czedë ùżiwóné i colemało na szpòrtowny ôrt. Ùrëwadło „bòsy Antk” czãscy tikało i tikô chłopów. Nawetka tëch, co sã żenilë z Kaszëbkama i mieszkelë na Kaszëbach, do kùńca żëcô zwelë „bòsyma Antkama”.
Ana Kwasniewskô
Bibliografiô:
- Kutta J., Druga Rzeczpospolita i Kaszubi 1920-1939, Bëdgòszcz 2003
- Kwaśniewska A., Niematerialne dziedzictwo kulturowe w powiecie puckim, [w:] Niematerialne dziedzictwo kulturowe Pomorza Wschodniego, cz. II, red. A. Kwaśniewska, Gduńsk 2017, s. 53-143
- Sychta B., Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I., Wrocłôw-Warszawa Kraków 1967
- Znaniecki F., Studia nad antagonizmem do obcych, „Przegląd Socjologiczny”, 1931, z. 2-4
