Biblioteka Kaszëbsczich Pisarzów

Wëdôwnô seriô wëchôdô òd 2007 r. w Kaszëbsczim Instituce. Pòsobné tomë prezentëją bëlné dokazë kaszëbsczi lëteraturë òd F. Cenôwë i H.J. Derdowsczégò (2007) przez ùsôdzczi na binã B. Sëchtë, J. Rómpsczégò i J. Karnowsczégò, epòpejã A. Majkòwsczégò, pòezjã młodokaszëbów, zrzeszińców i klëkòwców pò ùtwórstwò F. Sãdzëcczégò, J. Drzéżdżona, J. Piepczi, A. Bùdzysza i S. Pestczi (2020). Wëdôwóné przédno w chronologicznym pòrządkù, dofùlowónym nieznónyma dokazama (dramatë Rómpsczégò z rãkòpisu) abò taczima, chtërnëch wëdanié bëło żdóné przez spòlëznã (długò nieznôwióné binowé ùsôdzczi Sëchtë i romanë Drzéżdżona), są dokazã pòzmianów kaszëbsczégò lëteracczégò jãzëka i swiôdectwã rozwiju kaszëbsczi lëteraturë. To arcydokazë, jaczé òb pòkòlenia sztôłtowałë jãzëkòwą, kùlturową i spòlëznową swiądã Kaszëbów.

Za ùdbòdôwôcza wëdôwiznë mòżemë miec nôleżnika KI Z. Zelonkã, chtëren w artiklu pt. O historię literatury kaszubskiej (2003) bédowôł badérowanié i òpisënk lëteracczich zjawiszczów na Pòmòrzim i na Kaszëbach w pòstacje filologiczno-historicznolëteracczich syntezów pismieniznë Kaszëbów. Pòdrechòwùjącë pisôł, że stereòtipòwé przeswiôdczenié, że kaszëbsczé ùtwórstwò to lëdowé ùtwórstwò i instrumentalné jegò trzimanié – téż przez samëch pisarzów i pòetów – jakno „biôtczi w òbronie, w célu, procëm…” òbniżô wôrtnotã ùsôdzków i zawôdzô w trzimanim jich jakno dokazë artizmù. Bãdącë czëtińcã „z bùtna” Zelonka dozdrzôł nieprzëstãpnosc dokazów w jich jãzëkòwim sztôłce; kòżdi aùtór pisôł w swòjim czasu wedle swòji ùdbë na „nadgwarową kaszëbiznã”, kòżdi w jiny grafie, z leksyką gwôscëwą dlô swòjégò òkòlégò, wedle swòjégò wëczëcô jãzëkòwi normë. Szerszémù karnu òdbiérców – w tim òsoblëwie zainteresowónym jãzëkòwą abò kriticznolëteracką refleksją – dało sã ùprzëstãpnic lëteracczi ùróbk Kaszëbów prawie reedicją ùsôdzków w dzysdniowim pisënkù. Wątplëwòtë kaszëbòznajôrzów tikałë sã przeswiôdczeniô, że normalizacjowé dzejania mdą ingerencją w dokôz aùtora.

Ùrobionô w karnie nôleżników KI ùdba wëdôwiznë miała zeszlachòwac jã z serią Nôrodny Biblioteczi, chtërna prezentëje nôbëlniészé dokazë pòlsczi i swiatowi lëteraturë w starownym filologòwim òbrobienim. Je widzec niejedne szlachòtë w leżnoscach pòwstaniô NB i BKP: òdroda pòlsczégò państwa pò 1918 rokù i kaszëbskô òdroda pò 1989 rokù a téż zrzeszoné z pòlticzno-spòlëznowima pòzmianama brëkòwnotë edukacjowëch i rozpòwszechniającëch dzejaniów.

J. Tréder, redaktór pierszich piãc tomów i nôùkòwi dozérôcz serie do 2015 r., dôł reedicje gwësny sztôłt. W kòżdim tomie mómë mòdłowi wëdôwk dokazu (wëjątkã je 5. tom: Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji) w dwùch wersjach: tekst w zapisënkù jãzëkòwò òriginalnym (slédny wëdôwk drëkòwóny za żëcégò aùtora) i edicjô zgódnô z dzysdniowima kaszëbsczima reglama, òsoblëwie òrtograficznyma i fleksjowima, równak – i tu je brëkòwnô òd jãzëkòznajôrza, co robi standarizacjã, wiédza, doswiôdczenié czëtińca i wëczëcé – z ùchòwanim apartnëch znanków jãzëka aùtora. Standarizacjô nie tikô sã słowiznë (z frazeòlogią) i syntaksë. Wprowadzoné zmianë sã òpisywóné w przëpisënkach. Te przëpisënczi – z pòzdrzatkù na wôrtnotã dlô Kaszëbów jãzëkòwi normë (→ kaszëbsczi lëteracczi jãzëk) – są wôżnym dzélã w filologòwim kòmentarzu (òkòma jinëch wëtłómaczeniów, np. leżnosców òpisywónëch wëdarzeniów abò problemów, znaczeniégò wëpòwiesców heroje, historiczno- i teòreticznolëteracczégò spòdlégò. Regle normalizacje jãzëka w reedicjach dokazów kaszëbsczi lëteraturë òstałë przez J. Trédra òbgôdóné w czile òbrobieniach.

W kòżdim tomie do tekstu dokazu (abò òbëdwùch zanôleżno òd ùdbë nad nima robiącëch) je dodóny jãzëkòwi kòmentôrz tikający sã pòzmianów w kaszëbsczim lëteracczim jãzëkù. Wniosczi te są brzadã akùrôtny przërównywny analizë zapisënków, przerobieniów, wësztrichnieniów, jaczé są w rãkòpisach, a téż w przistãpnëch, rëchtowónëch przez samégò aùtora wersjach tekstu (maszinopisë, drëkarsczé szczotczi, kòrektë, pòsobné wëdôwczi za żëcégò aùtora). W kòżdim tomie je trzëdzélowi wstãp: jãzëkòznajôrza, lëteraturoznajôrza i historika-biografa (òd t. 5); to òni dôwają wëdôwiznie slédny sztôłt.

Ùtwórcowie BKP mielë swiądã, że bãdze stracony jaczis dzél kùlturowi spôdkòwiznë w reedicje òpiarti blós na wersje zapisóny zgódno z dzysdniową jãzëkòwą normą, dlôte wëbróné przez nich rozrzeszenié zdôwô sã bëc nôlepszé dlô wszëtczich. BKP trzimô edukacjową fùnkcjã: mòże jã wëzwëskac w szkòłach – tak szkólny, jak i ùczniowie, seriô mô téż wiérnëch czëtińców westrzód ùczałëch rozmajitëch hùmanisticznëch òbrëmiów i lubòtników wôrtny i bëlno wëdóny lëteraturë. BKP mô ùsadzoné nową wôrtnotã, dërżeniową dlô dalszégò rozwiju kaszëbiznë: zmòcniwô ji stojiznã wedle pòlaszëznë i w karnie jinëch słowiańsczich jãzëków.

Biblioteka Kaszëbsczich Pisarzów:

• Tom 1. 2007. Florian Stanisław Ceynowa, Rozmòwa Pòlôcha z Kaszëbą. Rozmòwa Kaszëbë z Pòlôchã, òbr., wstãp i przëpisënczi J. Treder.
• Tom 2. 2007. Hieronim Jarosz Derdowski, Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł. Zełgôł…, òbr. J. Samp, J. Treder, E. Gołąbek.
• Tom 3. 2008. Dramaty Bernarda Sychty. T. I. Dramaty obyczajowe, òbr. J. Treder i J. Walkusz.
• Tom 4. 2009. Jan Rompski, Dramaty kaszubskie, òbr., wstãp i przëpisënczi A. Kuik-Kalinowska, D. Kalinowski, J. Treder.
• Tom 5. 2010. Aleksander Majkowski, Żëcé i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji, òbr. i przëpisënczi J. Treder, wstãp J. Borzyszkowski, A. Kuik-Kalinowska, J. Treder.
• Tom 6. 2011. Jan Karnowski, Dramaty, òbr. i przëpisënczi M. Cybulski, wstãp C. Obracht-Prondzyński, D. Kalinowski, M. Cybulski.
• Tom 7. 2012. Aleksander Majkowski, Jan Karnowski, Leon Heyke, Poezja młodokaszubów, òbr. i przëpisënczi H. Makurat, wstãp J. Borzyszkowski, A. Kuik-Kalinowska, H. Makurat.
• Tom 8. 2013. Jan Trepczyk, Aleksander Labuda, Jan Rompski, Stefan Bieszk, Franciszek Grucza, Feliks Marszałkowski, Poezja zrzeszyńców, òbr. i przëpisënczi H. Makurat, wstãp J. Borzyszkowski, D. Kalinowski, H. Makurat.
• Tom 9. 2014. Franciszek Sędzicki, Utwory kaszubskie, òbr. i przëpisënczi M. Cybulski, wstãp M. Cybulski, J. Schodzińska, D. Kalinowski.
• Tom 10. 2015. Józef Ceynowa, Leon Roppel, Klemens Derc, Jan Bianga, Paweł Szefka, Franciszek Schroeder, Poezja twórców z kręgu „Klëki”, òbr. i przëpisënczi H. Makurat, wstãp J. Borzyszkowski, A. Kuik-Kalinowska, H. Makurat.
• Tom 11. 2016. Jan Drzeżdżon, Twórczość kaszubska, òbr. i przëpisënczi M. Cybulski, wstãp M. Cybulski, D. Kalinowski.
• Tom 12. 2018. Jan Piepka, Twórczość liryczna, òbr. i przëpisënczi H. Makurat-Snuzik, wstãp J. Borzyszkowski, A. Kuik-Kalinowska, H. Makurat-Snuzik.
• Tom 13. 2019. Alojzy Budzisz, Twórczość kaszubskojęzyczna, òbr. J. Borzyszkowski, M. Cybulski, D. Kalinowski.
• Tom 14. 2020. Stanisław Pestka, Twórczość liryczna, òbr. J. Borzyszkowski, A. Kuik-Kalinowska, B. Ugowska.
• Tom 15. 2021. Paweł Szefka, Utwory sceniczne, òbr. Ł. Zołtkowski, D. Kalinowski, M. Cybulski.
• Tom 16. 2022. Jan Bilot,, òbr. J. Borzyszkowski, D. Kalinowski, M. Cybulski.

Justina Pòmierskô

Bibliografiô:

• Cybulski M., Rola Biblioteki Pisarzy Kaszubskich w procesie podnoszenia statusu językowego kaszubszczyzny, Славянская микрофилология, pòd red. Дуличенко Александр Д., Номати Мотоки, „Slavica Tartuensia”, 2018, nr 11, Sapporo; Tartu, Slavic-Eurasian Research Center, Slaavi Filoloogia Osakond, s. 325-339
• Kaszubszczyzna w przeszłości i dziś. Kaszëbizna dôwni ë dzys, zbiérnô prôca w red. J. Trédra, Warszawa 2006
• Pomierska J., Biblioteka Pisarzy Kaszubskich – oni zasłużyli na Nobla, w: Polscy Nobliści w dyskursie literackim, dydaktycznym i kulturowym, red. G. Różańska, Słëpsk 2012, s. 397-423
• Treder J., Normalizacja języka w reedycjach dzieł literatury kaszubskiej (na marginesie nowego wydania dramatów B. Sychty), „Acta Cassubiana”, t. XII, 2010, s. 156-166
• Treder J., Uwagi o normalizacji języka obecnego wydania Remusa, [w:] A. Majkowski, Żëcé i przigòdë Remùsa. Zwiercadło kaszëbsczé [Gduńsk 2005], s. 423-427
• Treder J., Poezja zrzeszeńców w serii Biblioteka Pisarzy Kaszubskich, „Acta_Cassubiana” t. XVI, 2014, s. 391-395
• Zielonka Z., O historię literatury kaszubskiej, „Acta Cassubiana”, t. 5, 2003, s. 199-212.

Ikònografiô:

1. Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut.