„Bënë ë buten” béł kaszëbsczim miesãcznikã, jaczi wëchôdôł smarą w 1930 r., chtëren òstôł wëdóny leno w sztërzech numrach. Aùtorama zamkłoscë cządnika bëlë tuwò ti sami lëteracë, co w pierszi serii „Przyjaciela Ludu Kaszubskiego” (np. A. Bùdzysz, J. Bilot), dodôwkòwò pòjawił sã w tim karnie np. A. Labùda. „Bënë ë buten” miôł bëc barżi ambitnym wëdôwnym bédënkã jak „Przyjaciel Ludu Kaszubskiego”, czerowónym do szkólnëch, ùrzãdników abò dëchòwnëch. Cządnik miôł wicy jak 20 starnów w numrze, artikle prezentowałë sã dozdrzeniało, żelë jidze ò zamkłosc, a do te bëłë czekawé graficzno. Zgódno z titlã cządnika prasowé infòrmacje pòchôdałë z Kaszëb (stądka titlowé „bënë), ale téż z Pòlsczi, Eùropë i swiata (tej „bùten”).
Redaktorã i wëdôwcą cządnika béł A. Splitt, niemiecczi regionalny dzejôrz. Pismò wëdôwelë w Kartuzach, w nakładze kòl 1 tës. egzemplarów. Ni miało za wiele òdbiérców, bò bëło widzóné jakno dzél niemiecczi procëmpòlsczi propagandë – òkrãżé kaszëbsczich i pòlsczich czëtińców wiedzało, że pismò bëło financowóné przez niemiecczé firmë, banczi i minysterstwa.
Z wikszich i czekawszich lëteracczich fòrmów w cządnikù wôrt wëprzédnic òpòwiôdanié A. Bùdzysza ò Nitce, kaszëbsczim szpôsownikù i wëkrëkùsu (Szlachcëca Njitkji słavetné dobëcé bjitvë szlachetné, 1930, nr 1, s. 11-20) abò napisóné w pòczestny narracje òpòwiôdanié Zeloné Svjątkji (1930, nr 3, s. 58-61). J. Bilot òpùblikòwôł w „Bënë ë buten” czekawé, òbjimniãté mãkòlijnym nôstrojã, òpòwiôdanié Spravjedlëvosc, chtërné nje bëło (1930, nr 2, s. 28-31) i romansową, prowadzoną przez zmieniwny kawel miłotną historiã pt. Dvje dësze, a jeden człovjek (1930, nr 3, s. 67-71). W tim cządnikù pòjôwiają sã téż bezmionowé historiczné artikle ò pòspólnym titlu Z przeszłoscë Kaszub, np. Kartëskji klôsztór (1930, nr 1, s. 2-5) abò Puckji proces czarovnjiczi z roku 1600 (1930, nr 2, s. 26-27), a téż nadczidczi tikającé sã żëcô Kaszëbów za òceanã (Kaszëbji v Americe, 1930, nr 2, s. 38-39).
Il. 1. Òbkłôdka pierszégò Bënë ë buten
W dzysdniowim rozmienim wôrt mëslec ò „Bënë ë buten” jak ò jesz jednym zdrzódle lëteracczi tradicje Kaszëb. Ùtwórcë tegò cządnika widzelë swójskòsc i rodnosc jakno przédné dejowé wôrtnotë swòjich dokazów. Jich lëteratura ni ma w se dejologicznégò cëskù i pragmaticzno-pòliticzny przëpòchlébnotë, a dôwô za to wôrtny realisticzno-òbëczajowi òpisënk midzëwòjnowëch lat.
„Vjérni Naszinc” to jesz jedna wëdôwnô pòdjimizna niemiecczégò òkrãżô spòlëznowò-pòliticznëch dzejarzów, chtërny chcelë w przińdnoce ùdostac Kaszëbów do swòjich dejologicznëch stanowiszczów.
W òsmëdzesątstarnowim kalãdarzu na 1930 rok pòjawiłë sã astronomiczné infòrmacje, wiadła ò religijnëch swiãtach, datach jôrmarków i artikle z rëchlészich numrów „Przyjaciela Ludu Kaszubskiego”. Dodelë téż niepùblikòwóné dze jindze historiczné artikle a téż prozatorsczé i pòeticczé ùsôdzczi. „Vjérni Naszinc” òstôł wëdóny przez A. Splitta w Kartuzach. Wëzdrzôł bëlno òd editorsczi i tekstowi starnë. Zamkłé w nim bëłë dokazë L. Heyczi, òpòwiôdania A. Bùdzysza, J. Bilota a téż krótczé historiczné artikle, legendë, pòdôwczi i anonimòwé pòwiôstczi, przërëchtowóné mést przez F. Lorentza.
Wëdanié smarą kalãdarza „Vjérni Naszinc” bëło próbą duńdzeniô do szeroczégò krãgù kaszëbsczich òdbiérców. Wedle ùdbë wëdôwców, wëfùlowanié drëkù, jaczi mô pragmaticzny cél (chtërnym je kalãdôrz) kùlturowima zamkłoscama, môlowima legendama i òpòwiedniama, napisanim pò kaszëbskù ò wiesczim żëcym i historii regionu bãdze miało pózni cësk na zainteresowanié cządnikama rëchtowónyma przez tegò samégò niemiecczégò wëdôwcã.
Daniél Kalinowsczi
Bibliografiô:
- Andrzejewski M., Niemieckie zabiegi o uzyskanie wpływu na świadomość polityczną Kaszubów w latach 1924-1935. Materiały źródłowe, „Zeszyty Historyczne”, 1990, z. 2-3, s. 55-70
- Breza E., „Vjerni naszinc” po pięćdziesięciukilku latach, „Pomerania”, 1983, nr 11, s. 6-8
- „Nasze Pomorze”, 2012 (artikle ò òkrãżim aùtorów tegò cządnika: Daniéla Kalinowsczégò i Rómana Drzéżdżona)
- Obracht-Prondzyński C., Kaszubi – między dyskryminacją a regionalną podmiotowością, Gduńsk 2002
- Òd „Skôrbu” do „Stegnë”. 150 lat czasopiśmiennictwa kaszubskiego, red. D. Kalinowski, Wejrowò – Słëpsk – Gduńsk 2017
- Pepliński W., Prasa pomorska w Drugiej Rzeczypospolitej: 1920-1939. System funkcjonowania i oblicze społeczno-polityczne prasy polskiej, Gdińsk 1987
Netografiô:
- „Bënë ë buten” 1930, nr 1: https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/9190/edition/6256?language=pl#description
- „Bënë ë buten” 1930, nr 2: https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/9191/edition/6257/bene-e-buten-nr2-1930?language=pl
- „Vjerni Naszinc” 1930: https://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/publication/58980/edition/53212/vjerni-naszinc-kaledorz-dlo-ledu-kaszebskjeha-na-rok-1930?language=en
Ikònografiô:
- Zdrzódło: Kaszëbsczi Institut
