„Bënë ë buten” był miesięcznikiem kaszubskim wychodzącym drukiem w 1930 r., który został wydany w formie zaledwie czterech numerów. Autorami zawartości periodyku byli tutaj ci sami literaci, co w pierwszej serii „Przyjaciela Ludu Kaszubskiego” (np. A. Budzisz, J. Bilot), dodatkowo pojawił się wśród autorów np. A. Labuda. „Bënë ë buten” miał być bardziej ambitniejszą propozycją wydawniczą, aniżeli „Przyjaciel Ludu Kaszubskiego”, kierowaną do nauczycieli, urzędników czy duchowieństwa. Czasopismo miało ponad 20 stronic w numerze, artykuły prezentowały się dojrzale treściowo, ponadto zaopatrzone były w ciekawą szatę graficzną. Zgodnie z tytułem czasopisma informacje prasowe pochodziły z Kaszub (stąd tytułowe „bënë), ale i również spoza nich, a więc z Polski, Europy i świata (a zatem „buten”).
Redaktorem odpowiedzialnym i wydawcą periodyku był A. Splitt, niemiecki działacz regionalny. Pismo wydawano w Kartuzach, w nakładzie ok. 1 tys. egzemplarzy. Nie cieszyło się większym powodzeniem, ponieważ dostrzegano w nim kontekst niemieckiej propagandy antypolskiej, gdyż w kręgach kaszubskich i polskich czytelników wiedziano, że pismo było finansowane przez niemieckie firmy, banki i ministerstwa.
Z większych i ciekawszych form literackich na wyróżnienie zasługuje w czasopiśmie opowiadanie A. Budzisza o Nitce, kaszubskim facecjoniście i żartownisiu (Szlachcëca Njitkji słavetné dobëcé bjitvë szlachetné, 1930, nr 1, s. 11-20) lub napisane w dostojnej narracji opowiadanie Zeloné Svjątkji (1930, nr 3, s. 58-61). J. Bilot z kolei opublikował w „Bënë ë buten” ciekawe, objęte melancholijną aurą opowiadanie Spravjedlëvosc, chtërné nje bëło (1930, nr 2, s. 28-31) i romansową, naznaczoną wyrokami losu historię miłosną pt. Dvje dësze, a jeden człovjek (1930, nr 3, s. 67-71). W periodyku tym pojawiają się również bezimienne artykuły historyczne o wspólnym tytule Z przeszłoscë Kaszub, np. Kartëskji klôsztór (1930, nr 1, s. 2-5) czy Puckji proces czarovnjiczi z roku 1600 (1930, nr 2, s. 26-27), a także notatki dotyczące losów Kaszubów za oceanem (Kaszëbji v Americe, 1930, nr 2, s. 38-39).
Il. 1. Okładka pierwszego numeru Bënë ë buten
W dzisiejszym rozumieniu „Bënë ë buten” warto o nim myśleć jako jeszcze jednym źródle tradycji literackiej Kaszub. Twórcy tego czasopisma postrzegali swojskość i rodzimość jako główne wartości ideowe swych utworów. Ich literatura jest wolna od ideologicznego piętna i pragmatyczno-politycznej służalczości, daje za to cenny materiał realistyczno-obyczajowy lat międzywojennych.
„Vjerni Naszinc” to jeszcze jedna inicjatywa wydawnicza niemieckiego kręgu działaczy społeczno-politycznych, którzy zamierzali w przyszłości przyciągnąć do swoich stanowisk ideologicznych Kaszubów. W osiemdziesięciostronicowym kalendarzu na rok 1930 pojawiły się informacje astronomiczne, dane o świętach religijnych, terminach jarmarków oraz artykuły z wcześniejszych numerów „Przyjaciela Ludu Kaszubskiego”. Dodano także wcześniej niepublikowane artykuły historyczne oraz utwory prozatorskie i poetyckie. „Vjerni Naszinc” został wydany przez A. Splitta w Kartuzach. Wyglądał atrakcyjnie od strony edytorskiej i tekstowej. Zawarto w nim utwory L. Heykego, opowiadania A. Budzisza, J. Bilota oraz krótkie artykuły historyczne, legendy, podania i opowiastki niepoświadczone autorstwem, lecz najprawdopodobniej przygotowane przez F. Lorentza.
Wydanie drukiem kalendarza „Vjerni Naszinc” było próbą dotarcia do szerokiego kręgu kaszubskich odbiorców. Wychodzono tutaj z założenia, że nasycenie druku o pragmatycznym celu (jakim jest kalendarz) treściami kulturowymi, napisanym po kaszubsku o życiu wiejskim, historii regionu czy lokalnymi legendami i podaniami przyniesie w późniejszym rezultacie zainteresowanie dla czasopism wydawanych przez tego samego niemieckiego wydawcę.
Daniel Kalinowski
Bibliografia:
- Andrzejewski M., Niemieckie zabiegi o uzyskanie wpływu na świadomość polityczną Kaszubów w latach 1924-1935. Materiały źródłowe, „Zeszyty Historyczne”, 1990, z. 2-3, s. 55-70
- Breza E., „Vjerni naszinc” po pięćdziesięciukilku latach, „Pomerania”, 1983, nr 11, s. 6-8
- „Nasze Pomorze”, 2012 (artykuły o kręgu autorów tego czasopisma: Daniela Kalinowskiego i Romana Drzeżdżona)
- Obracht-Prondzyński C., Kaszubi – między dyskryminacją a regionalną podmiotowością, Gdańsk 2002
- Òd „Skôrbu” do „Stegnë”. 150 lat czasopiśmiennictwa kaszubskiego, red. D. Kalinowski, Wejherowo – Słupsk – Gdańsk 2017
- Pepliński W., Prasa pomorska w Drugiej Rzeczypospolitej: 1920-1939. System funkcjonowania i oblicze społeczno-polityczne prasy polskiej, Gdańsk 1987
Netografia:
- „Bënë ë buten” 1930, nr 1: https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/9190/edition/6256?language=pl#description
- „Bënë ë buten” 1930, nr 2: https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/9191/edition/6257/bene-e-buten-nr2-1930?language=pl
- „Vjerni Naszinc” 1930: https://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/publication/58980/edition/53212/vjerni-naszinc-kaledorz-dlo-ledu-kaszebskjeha-na-rok-1930?language=en
Ikonografia:
- Źródło: Instytut Kaszubski
