Alkòhól béł mòcno rozkòscérzony w kaszëbsczi kùlturze (jistno jak w pòlsczi). Pòmôgôł w integracji, dodôwôł dôdżi, béł téż fòrmą płaceniô za sąsedzką pòmòc. Òb lata zmieniwałë sã ôrtë alkòholu, jaczé nôczãscy i nôbarżi rôd bëłë pité. W ùszłoce wiôldżi znaczënk miało piwò, na jaczé zdrzelë jak na pòkrzésné picé, a nié jak na alkòhól. Baro znóné i ùwôżóné bëło pùcczé piwò – dlôte nie je przëtrôfkã, że wiele ò degùstacji tegò piwa (bejrszu) pisôł H. Derdowsczi w pòemace Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò sécë jachôł. W tim prawie dokazu pòjôwiô sã jesz robioné czedës swòjorãczno przez Kaszëbów jałówcowé piwò – napitk z brzadu jałówca, co miôł kąsk miodną szmakã, a pilë gò przede wszëtczim òb czas żniw. Grądkòwégò wina w ùszłoce nie piło sã wiele, dôwelë je przédno òb czas wiesołów i jinëch wôżnëch ùroczëznów. Wino piłë przede wszëtczim białczi. Zmianë w wërôbianim i kònsumpcji alkòholu przëszłë w XIX wiekù, czedë pòwszechnô stała sã destilacjô alkòholu ze zbòżô i tańszich òd niegò bùlew. Skùtk tegò béł taczi, że piwò zastąpilë mòcniészima alkòholama. W XIX w. w kòżdim wikszim miesce, a téż w niejednëch wsach dzejałë gbùrsczé gòrzelnie. Wërôbianié i picé brzadowëch win w wikszim stãpniu rozwinãło sã na Kaszëbach pò I swiatowi wòjnie. Do nôwôżniészich wërobiarzów taczégò wina słëchała pòdjimizna A. Kazmiersczégò. Téż na domôcy ôrt w midzëwòjnowëch latach wërôbielë wino z brzadu, jaczi béł sezonowò przëstãpny. Pòcwierdzenim tegò są wielné egzemplarze stôrëch bùdlów do wina ùchòwóné w mùzeach.
Piwò, sznaps i rzôdkò wino Kaszëbi kùpiwelë òb dłudżi czas w lokalnëch gòspòdach. Bëło to zrzeszoné z propinacyjnym mùszã. Zemsczi miéwcowie mielë apartné prawò do wërôbianiô i przedôwaniô piwa, sznapsu i pitnégò miodu na swòji òbéńdze, a téż do scyganiô tëch wërobinów z jinëch môlów. Alkòhole te bëłë przedôwóné w karczmach, a jich gwôscëcele pachtowelë propinacyjné prawò. Feùdalny system skùtkòwôł tim, że zemsczi miéwca (feùdał) zmùsziwôł chłopów, co mieszkelë na jegò òbéńdze, do kùpiwaniô wskôzóny wielënë alkòholu pòchôdającégò z jegò wërobni. Tim, co nie chcelë, przënôszëlë i wëléwelë alkòhól doma, kôżącë jima za niegò płacëc. Propinacyjny mùsz, nié blós na Kaszëbach, béł jedną z przëczënów pijactwa westrzód mieszkańców wsë.
Na zôczątkù XX w. zmniészëła sã wielëna gòrzelniów – dzél môłëch òstôł zamkłi, a swòjã produkcjã zmòcniłë wikszé i barżi nowòczasné. W midzëwòjnowëch latach w pòmòrsczim wòjewództwie lëczba destilarinów wódczi spadła ò pòłowã, na co cësk miôł antialkòholowi ùstôw z 1920 r., znowelizowóny w 1922 r. Zakôzelë w nim hańdlowaniô alkòholã w sobòtë i niedzele a téż w tôrgòwé dnie. Ògrańczonô òstała lëczba krómów z alkòholã. Mòglë gò kùpiwac lëdze, co skùńczëlë 21 lat. Wprowadzoné bëłë wësoczé sztrôfë za nieprawné wërôbianié alkòholu (bimbru). Prawò nie szło równak tak dalek jak w USA, dze w 1920 r. wprowadzëlë prohibicjã na napitczi, co mają wicy jak 0,5% alkòholu. (Jak sã òkôzało, prohibicjô nie brzadowała zmniészenim picô alkòholu, ale miała cësk na rozwij przestãpstwa zrzeszonégò z szmùglowanim, nieprawnym wërôbianim i przedôwanim).
W midzëwòjnowëch latach òficjalnô produkcjô alkòholu i jegò picé bëło nôwikszé we Wiôlgòpòlsce i na Pòmòrzim – mést wërôbielë tu nômni nieprawnégò alkòholu. W Kòscérznie w 1928 r. dzejałë trzë wërobnie wódków i likrów, kùpiwóné bëłë téż napitczi z ùwôżónëch wërobniów, jak Wilkenhausena w Gduńsczim Starogardze abò Baczewsczégò we Lwiwie. Pierszô z nich to ùsadzonô w 1871 r. wërobniô wódków i kòniaków, jakô przed I swiatową wòjną słëchała do nôwikszich w Niemiecczi Rzeszë, a ji produktë przedôwelë w całim państwie.
Ò picym alkòholu przez Kaszëbów w XIX w. piselë niemiecczi aùtorzë. Pastór Lorek dôł bôczenié, że jedurną lubnotą Kaszëbë je sznaps. Wedle niemiecczégò ùrzãdnika Seidla westrzód Kaszëbów pòwszechną nônãtą bëło pijactwò. Téż jãzëkòznajôrz i etnograf F. Lorentz, chtëren wikszi dzél żëcô spãdzył na Kaszëbach, pisôł w 1934 r.: „Przédnym napitkã Kaszëbów w rëbacczich wsach nad jezorama Gardno i Łebskò je wódka (gòrzôłka, kòrnus, sznaps) rozrzôdzonô wòdą, jaką piją téż Kaszëbi z głãbie lądu. Blós rëbôcë na Hélu nie piją wódczi, jich picym je piwò (bejersz), jaczé białczi cëkrzą”. Ò alkòholizmie westrzód Kaszëbów nie pisze prosto I. Gùlgòwsczi, nôlepszi znajôrz regionu i jegò mieszkańców òd 80. lat XIX w. do 1925 r. (→Gùlgòwscë Tédora i Izydór). Jegò òpisënczi kaszëbsczich zwëków pòkazywają równak, że bez alkòholu ni mògłë sã òdbëc familiowé ùroczëznë jak rajenié białczi, wieselé abò òpłaczënë. Młodi knôp, co chcôł sã żenic, szedł do chëczë starszich swòji brutczi z rajkã (dobrim mãżã), bùdlą wódczi i wina. Wëpicé wódczi przez òjca dzéwcãcza òznôczało, że kandidat sã ùwidzôł i młodi sã mògą żenic. Na wieselé béł mùsz kùpieniô pasowny wielënë alkòholu (przédno piwa i wódczi, mało czedë wina). Alkòhól pòjôwiôł sã téż òb czas pùsti nocë – colemało pò dwanôsti w nocë pòdôwelë gòscóm jedzenié, a téż piwò i wódkã. Pò pògrzebie szło sã do karczmë, żebë – jak gôdelë – „przepic skórã”, bëłë przëpitczi „na te smùtczi chcemë napic sã wódczi” (Gùlgòwsczi). Dlôte òpłaczënë zmieniwałë sã czãsto we wiesołą zabawã. Alkòhól towarził robòce w pòlu – bez niegò nie bëło mòżlëwé zakùńczenié seczeniô trôwë, a òsoblëwie òbrzãdowé przëjãcé młodégò kòsnika do karna chłopów, co sã zajimelë seczenim. Téż na zakùńczenié żniw, to je bãksa, gòspòdôrz mùszôł zrëchtowac dlô robòtników jestkù z alkòholã. W zemsczich majątkach robilë ùroczësté òżniwinë z alkòholã, a tej-sej téż z tuńcama. Do dzysô je żëwi zwëk szëkòwaniô „wiechë” – pò pòstawienim kòzła na dakù nowi chëczë abò stodołë gwôscëcél mùszi przërëchtowac dlô bùdowników ùraczënë z alkòholã.
Zwëk picégò alkòholu òb czas wszelejaczich ùroczëznów, do te jegò przãstãpnosc (propinacyjny mùsz) brzadowałë pòwszechnym pijactwã. Tikało to tak Kaszëbów, jak Pòlôchów i Niemców. Mającë swiądã negatiwnëch skùtków tegò zjawiszcza, prësczé państwò biôtkòwało sã z taką stojizną pòd kùńc pierszégò wiertla XX w. W 30. latach XIX w. szandarowie w Pòznanim prosëlë dëchòwnëch, żebë rozkòscérzelë dejã trzézwòscë westrzód wiérnëch. Jakno że pòdskôcënk dałë prësczé wëszëznë, na zôczątkù katolëcczi Kòscół nie béł na tã ùdbã za baro òtemkłi. Pòzmiana przëszła pò czile latach. Na Pòmòrzim w biôtkã z alkòholizmã włącził sã jakò pierszi katolëcczi biskùp A. Sedlag. W pastursczim lësce z 1837 r. pisôł ò lëchëch skùtkach picô alkòholu i ò za môłim dzejanim ksãżi w trzézwòscowi rësznoce. Òdnądka katolëcczi Kòscół zaczął òrganizowac misje, jaczich brzadã bëło ùsôdzanié bractwów trzézwòscë i pùbliczné przësyganié abstinencji. Dzejania bp. Sedlaga cygnął dali bp J.N. Marwicz, chtëren ògłosył kònkùrs z dëtkòwima nôdgrodama dlô parafiów, w jaczich bractwa trzézwòscë bãdą robic nôbarżi brzadno (→kaszëbsczi biskùpòwie). Téż pòsobny biskùpòwie dzejelë dlô sprawë trzézwòscë i ògrańczeniô picô alkòholu. W parafiach pòwstôwałë bractwa, a ksãża promòwelë czëtanié katolëcczi prasë i czëtanié ksążków miast sedzeniô w karczmach. W latach kùlturkampfù trzézwòscowô rësznota dostała nôrodną i patrioticzną rówiznã, na co lëchò zdrzałë prësczé wëszëznë. Rozwij trzézwòscowi rësznotë na Pòmòrzim béł wërazny pò 1919 r. Sprawa ti rësznotë bëła òbgadiwónô m.jin. na Diecezjalnym Synodze w 1928 r., a òb czas kanonicznëch wizytacjów probòszczowie mùszelë pòkazowac sprawòzdënczi z dzejaniégò dlô trzézwòscë swòjich parafianów. Dzejanié taczi rësznotë gwës miało cësk na ògrańczenié picégò alkòholu i swiądã jegò negatiwnëch skùtków – ekònomicznëch, ale téż spòlëznowëch. Pòwstało wiele rzeczónków tikającëch tegò problemù, jaczé zapisôł B. Sëchta, np. Chto na karczmã wzérô, ten biédno ùmiérô; W karczmie wiesoło, w doma smùtno; W malinëszczim czeliszkù tonie wiãcy lëdzy nigle w jezorach, rzékach i mòrzu; Chto wiele pije, rôd sã pòbije; Dze sã leje gòrzôłka, tam je w ròboce pôłka. Zanotowôł téż rzeczónkã, co bróni òdwiedzającëch gòspòdã: Dobrégò karczma nie pòpsëje, a złégò ani kòscół nie pòprawi.
Ana Kwasniewskô
Bibliografiô:
- Głodowski B., Ruch trzeźwościowy na Pomorzu przed 1920 rokiem i jego oddziaływanie społeczne, [w:] Z dziejów kultury Pomorza XVII-XX wieku, t. II, red. J. Borzyszkowski, C. Obracht-Prondzyński, Gduńsk 2004, s. 51-94
- Gulgowski I., O nieznanym ludzie w Niemczech/Von einem unbekannten Volke in Deutschland, tłóm. M. Darska-Łogin, red. i wstãp J. Borzyszkowski, Berlëno 1911 – Gduńsk 2012
- Lorentz F., Zarys etnografii kaszubskiej, [w:] F. Lorentz, A. Fischer, T. Lehr-Spławiński, Kaszubi. Kultura ludowa i język, red. J. Borowik, Torń 1934, s. 136-137
- Niemcy o Kaszubach w XIX wieku. Obraz Kaszubów w pracach G. L. Lorka, W. Seidla i F. Tetznera. Deutsche Berichte über die Kaschuben im 19. Jahrhundert. Das Bild der Kaschuben in den Abhandlungen von G. L. Lorek, W. Seidler und F. Tetzner, red. J. Borzyszkowski, Kaszëbsczi Institut, Gduńsk 2009
- Słomiński M., Zarys historii spożycia alkoholu na Kaszubach od XIX do pierwszej połowy XX wieku, „Nasze Pomorze”. Rocznik Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie, 2013 (wyd. 2014), nr 15, s. 41-56
- Sychta B., Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I-VII, Wrocłôw-Warszawa-Kraków 1967-1976
